عَنِ الْحَسَنِبْنِمُحَمَّد النَّوْفَلِیِّ قَالَ: قَدِمَ سُلَیْمَانُ الْمَرْوَزِیُّ مُتَکَلِّمُ خُرَاسَانَ عَلَی الْمَأْمُونِ فَأَکْرَمَه ثُمَّ وَجَّهَ الْمَأْمُونُ إِلَی الرِّضَا (علیه السلام) فَقَالَ إِنَّهُ {قَدِمَ عَلَیْنَا} رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ مَرْوَ وَ هُوَ وَاحِدُ خُرَاسَانَ مِنْ أَصْحَابِ الْکَلَامِ وَ یُنْکِرُ الْبَدَاءَ ثُمَّ قَالَ الْمَأْمُونُ یَا أَبَاالحسن (علیه السلام) مَا تَقُولُ فِیمَا تَشَاجَرَا فِیهِ فقَالَ الرِّضَا (علیه السلام) یَا سُلَیْمَانُ هَلْ یَعْلَمُ اللَّهُ جَمِیعَ مَا فِی الْجَنَّهًِْ وَ النَّارِ قَالَ سُلَیْمَانُ نَعَمْ قَالَ فَیَکُونُ مَا عَلِمَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ أَنَّهُ یَکُونُ مِنْ ذَلِکَ قَالَ نَعَمْ قَالَ فَإِذَا کَانَ حَتَّی لَا یَبْقَی مِنْهُ شَیْءٌ إِلَّا کَانَ أَ یَزِیدُهُمْ أَوْ یَطْوِیهِ عَنْهُمْ قَالَ سُلَیْمَانُ بَلْ یَزِیدُهُمْ قَالَ فَأَرَاهُ فِی قَوْلِکَ قَدْ زَادَهُمْ مَا لَمْ یَکُنْ فِی عِلْمِهِ أَنَّهُ یَکُونُ قَالَ جُعِلْتُ فِدَاکَ فَالْمَزِیدُ لَا غَایَهًَْ لَهُ قَالَ فَلَیْسَ یُحِیطُ عِلْمُهُ عِنْدَکُمْ بِمَا یَکُونُ فِیهِمَا إِذَا لَمْ یَعْرِفْ غَایَهًَْ ذَلِکَ وَ إِذَا لَمْ یُحِطْ عِلْمُهُ بِمَا یَکُونُ فِیهِمَا لَمْ یَعْلَمْ مَا یَکُونُ فِیهِمَا أَنْ یَکُونَ تَعَالَی اللَّهُ عَنْ ذَلِکَ عُلُوّاً کَبِیراً قَالَ سُلَیْمَانُ إِنَّمَا قُلْتُ لَا یَعْلَمُهُ لِأَنَّهُ لَا غَایَهًَْ لِهَذَا لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ وَصَفَهُمَا بِالْخُلُودِ وَ کَرِهْنَا أَنْ نَجْعَلَ لَهُمَا انْقِطَاعاً قَالَ الرِّضَا (علیه السلام) لَیْسَ عِلْمُهُ بِذَلِکَ بِمُوجِبٍ لِانْقِطَاعِهِ عَنْهُمْ لِأَنَّهُ قَدْ یَعْلَمُ ذَلِکَ ثُمَّ یَزِیدُهُمْ ثُمَّ لَا یَقْطَعُهُ عَنْهُمْ وَ کَذَلِکَ قَالَ عَزَّوَجَلَّ فِی کِتَابِهِ کُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَیْرَها لِیَذُوقُوا الْعَذابَ وَ قَالَ لِأَهْلِ الْجَنَّهًِْ عَطاءً غَیْرَ مَجْذُوذٍ وَ قَالَ عَزَّوَجَلَّ وَ فاکِهَةٍ کَثِیرَةٍ لا مَقْطُوعَةٍ وَ لا مَمْنُوعَةٍ فَهُوَ جَلَّ وَ عَزَّ یَعْلَمُ ذَلِکَ وَ لَا یَقْطَعُ عَنْهُمُ الزِّیَادَهًَْ أَ رَأَیْتَ مَا أَکَلَ أَهْلُ الْجَنَّهًِْ وَ مَا شَرِبُوا أَ لَیْسَ یُخْلِفُ مَکَانَهُ قَالَ بَلَی قَالَ أَ فَیَکُونُ یَقْطَعُ ذَلِکَ عَنْهُمْ وَ قَدْ أَخْلَفَ مَکَانَهُ قَالَ سُلَیْمَانُ لَا قَالَ فَکَذَلِکَ کُلَّمَا یَکُونُ فِیهَا إِذَا أَخْلَفَ مَکَانَهُ فَلَیْسَ بِمَقْطُوعٍ عَنْهُمْ قَالَ سُلَیْمَانُ بَلْ یَقْطَعُهُ عَنْهُمْ وَ لَا یَزِیدُهُمْ قَالَ الرِّضَا (علیه السلام) إِذاً یَبِیدُ مَا فِیهِمَا وَ هَذَا یَا سُلَیْمَانُ إِبْطَالُ الْخُلُودِ وَ خِلَافُ الْکِتَابِ لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ یَقُولُ لَهُمْ ما یَشاؤُنَ فِیها وَ لَدَیْنا مَزِیدٌ وَ یَقُولُ عَزَّوَجَلَّ عَطاءً غَیْرَ مَجْذُوذٍ وَ یَقُولُ عَزَّوَجَلَّ وَ ما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِینَ وَ یَقُولُ عَزَّوَجَلَّ خالِدِینَ فِیها أَبَداً وَ یَقُولُ عَزَّوَجَلَّ وَ فاکِهَةٍ کَثِیرَةٍ لا مَقْطُوعَةٍ وَ لا مَمْنُوعَةٍ فَلَمْ یُحِرْ جَوَابا.
امام رضا (علیه السلام)- از حسن‌بن‌محمّد نوفلی نقل شده است که گفت: «سلیمان‌مَروزیّ دانشمندِ [متخصّص در] علم کلام از خراسان بر مأمون وارد شد و مأمون او را گرامی داشت. مأمون کسی را نزد امام رضا (علیه السلام) فرستاده و گفت: «مردی از اهل مرْو به محضر ما رسیده که یگانه‌ی خراسان در میان علمای علم کلام است». امام رضا (علیه السلام) فرمود: «ای سلیمان! آیا خداوند تمامی آنچه در بهشت و جهنّم [از نعمت و عذاب] است می‌داند»؟ سلیمان عرض کرد: «آری». فرمود: «پس هر نعمت یا عذابی در بهشت و جهنّم خواهد بود، همان‌هایی است که خدای عزّوجلّ می‌داند»؟! سلیمان عرض کرد: «همین‌طور است». فرمود: «پس اگر تمامی آن نعمت‌ها و عذاب‌ها برطبق علم خدا واقع شود، آیا خداوند می‌تواند بر آن‌ها بیفزاید یا از آن‌ها کم کند»؟ عرض کرد: «بر آن‌ها خواهد افزود». فرمود: «پس بنابر گفته‌ی تو که خداوند اضافه می‌کند چیزی به آن‌ها افزوده است که خود نمی‌دانسته، ایجاد خواهد شد»! عرض کرد: «فدایت شوم! اضافه‌دادن غایت و نهایت ندارد». فرمود: «پس طبق‌نظر شما خداوند احاطه‌ی علمی به آنچه در بهشت و جهنّم است ندارد، زیرا نهایت آن را نمی‌داند؛ و چون احاطه‌ی علمی ندارد نمی‌داند چه چیز در بهشت و جهنّم خواهد بود! [ولی] خداوند بسیار منزّه از چنین نسبتی است»! سلیمان عرض کرد: «من که گفتم خداوند به آن‌ها علم ندارد از این‌رو بود که آن‌ها نهایتی ندارند و خود خداوند عزّوجلّ آن‌ها را به جاودانگی و خُلود توصیف فرموده است و لذا ما نخواستیم پایانی برای آن‌ها قرار دهیم». حضرت فرمود: «علم خداوند به آن‌ها باعث نمی‌شود نهایتی داشته باشند، زیرا خداوند به آن‌ها علم دارد با این‌حال بر آن‌ها خواهد افزود و از آن‌ها کم نخواهد کرد؛ و خداوند خود نیز در قرآن چنین فرموده است: هرگاه پوست‌های تنشان [در آن] بریان گردد [و بسوزد] پوست‌های دیگری به‌جای آن قرار می‌دهیم، تا عذاب را بچشند ( نساء/۵۶ ) و در مورد اهل بهشت فرموده: بخششی است قطع نشدنی. ( هود/۱۰۸ ) و فرموده است: و میوه‌های فراوان که هرگز قطع و ممنوع نمی‌شود. ( واقعه/۳۳۳۲ )؛ پس خداوند آن زیادی‌ها را می‌داند و از آنان کم نخواهد کرد. آیا به نظر تو آنچه اهل بهشت می‌خورند و می‌آشامند خداوند چیزی جایگزینش نمی‌کند»؟ عرض کرد: «چرا». فرمود: «حال که به‌جای آن خوردنی‌ها و نوشیدنی‌ها [که مصرف می‌شود] چیز جدیدی جایگزین می‌کند، آیا بخشش‌خود را از آن‌ها قطع کرده است»؟ عرض کرد: «نه». فرمود: «پس هرچه در آنجا وجود خواهد داشت وقتی جایش پر می‌شود از آن‌ها قطع نمی‌گردد». عرض کرد: «چرا، اضافات را از آن‌ها دریغ می‌کند و چیز اضافی به آنان نمی‌دهد»! فرمود: «ای سلیمان! در این‌صورت آنچه در بهشت و جهنّم است از بین رفته و تمام خواهد شد و این‌سخن بر خلاف کتاب خدا و ضدّ خلود و جاودانگی بهشت و جهنّم است، زیرا خداوند عزّوجلّ می‌فرماید: هرچه بخواهند در آنجا برای آن‌ها هست، و نزد ما نعمت‌های بیشتری است [که به فکر هیچ‌کس نمی‌رسد]. ( ق/۳۵ ) و می‌فرماید: بخششی است قطع نشدنی. ( هود/۱۰۸ )؛ و می‌فرماید: وَ ما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِینَ؛ و می‌فرماید: در آن بهشت جاویدان بمانند. ( توبه/۲۲ )؛ و می‌فرماید: و میوه‌های فراوان که هرگز قطع و ممنوع نمی‌شود. ( واقعه/۳۳۳۲ )» سلیمان جوابی نداشت بدهد.
Imam al-Rida (peace be upon him): It has been narrated from Hasan ibn Muhammad al-Nawfali that he said: "Sulayman al-Marwazi, the scholar [specialist] in the science of kalam, came from Khurasan to al-Ma'mun, and al-Ma'mun honored him. Al-Ma'mun sent someone to Imam al-Rida (peace be upon him) and said: 'A man from the people of Marw has come to us who is the unique scholar of Khurasan among the specialists of kalam.'" Imam al-Rida (peace be upon him) said: "O Sulayman! Does Allah know everything that is in Paradise and Hell [of blessings and punishments]?" Sulayman said: "Yes." He said: "So every blessing or punishment that will be in Paradise and Hell is the same as what Allah, the Mighty and Majestic, knows?" Sulayman said: "It is so." He said: "So if all those blessings and punishments come about in accordance with Allah's knowledge, can Allah add to them or reduce them?" He said: "He will add to them." He said: "Then according to what you have said, since Allah adds, something has been added to them that He Himself did not know — it will come into being!" He said: "May I be your ransom! Adding has no end or limit." He said: "Then according to your view, Allah does not have encompassing knowledge of what is in Paradise and Hell, because He does not know its end; and since He does not have encompassing knowledge, He does not know what will be in Paradise and Hell! [But] Allah is far exalted above such an attribution!" Sulayman said: "The reason I said that Allah does not know them is because they have no end, and Allah, the Mighty and Majestic, Himself has described them as everlasting and eternal, and so we did not wish to set an end for them." The Imam said: "Allah's knowledge of them does not make it necessary for them to have an end, because Allah knows them and yet He will add to them and not reduce them; and Allah Himself has said thus in the Qur'an: كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَیْرَها لِیَذُوقُوا الْعَذابَ [Whenever the skins on their bodies are burned [and consumed], We shall replace them with other skins, so that they may taste the punishment] (al-Nisa/56); and concerning the people of Paradise He said: عَطاءً غَیْرَ مَجْذُوذٍ [a gift uninterrupted] (Hud/108); and He said: وَ فاکِهَةٍ کَثِیرَةٍ لا مَقْطُوعَةٍ وَ لا مَمْنُوعَةٍ [and abundant fruits that are neither cut off nor forbidden] (al-Waqi'ah/32-33); so Allah knows those additions and will not withhold them from them. In your opinion, does Allah not replace whatever the people of Paradise eat and drink?" He said: "Yes [He does]." He said: "Now, when He replaces those foods and drinks [that are consumed] with something new, has He cut off His giving from them?" He said: "No." He said: "So everything that will exist there, when its place is refilled, is not cut off from them." He said: "Rather, He will withhold the additions from them and not give them anything extra!" He said: "O Sulayman! In that case whatever is in Paradise and Hell will perish and come to an end, and this statement is contrary to the Book of Allah and against the eternity and everlastingness of Paradise and Hell, because Allah, the Mighty and Majestic, says: لَهُمْ ما یَشاؤُنَ فِیها وَ لَدَیْنا مَزِیدٌ [For them therein is whatever they wish, and with Us is yet more (that no one can imagine)] (Qaf/35); and He says: عَطاءً غَیْرَ مَجْذُوذٍ [a gift uninterrupted] (Hud/108); and He says: وَ ما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِینَ [nor shall they ever be ejected from it]; and He says: خالِدِینَ فِیها أَبَداً [abiding therein forever] (al-Tawbah/22); and He says: وَ فاکِهَةٍ کَثِیرَةٍ لا مَقْطُوعَةٍ وَ لا مَمْنُوعَةٍ [and abundant fruits that are neither cut off nor forbidden] (al-Waqi'ah/32-33)." Sulayman had no answer to give.
ઇમામ રિઝા (અલયહિસ્સલામ): હસન બિન મુહમ્મદ નવફલી થી નકલ કરવામાં આવ્યું છે કે તેમણે કહ્યું: "સુલયમાન મરવઝી, ઇલ્મે કલામના [વિશેષજ્ઞ] વિદ્વાન, ખુરાસાનથી મામૂન પાસે આવ્યા અને મામૂને તેમનું સન્માન કર્યું. મામૂને કોઈને ઇમામ રિઝા (અલયહિસ્સલામ) પાસે મોકલી કહેવડાવ્યું: 'મરવના રહેવાસી એક વ્યક્તિ અમારી પાસે આવ્યા છે જેઓ ઇલ્મે કલામના વિદ્વાનોમાં ખુરાસાનના એકમાત્ર છે.'" ઇમામ રિઝા (અલયહિસ્સલામ) એ ફરમાવ્યું: "ઓ સુલયમાન! શું અલ્લાહ જન્નત અને જહન્નમમાં [નેમતો અને અઝાબમાંથી] જે કંઈ છે તે બધું જાણે છે?" સુલયમાને અરજ કરી: "હા." ફરમાવ્યું: "તો જન્નત અને જહન્નમમાં જે પણ નેમત કે અઝાબ હશે, તે એ જ છે જે અલ્લાહ અઝ્ઝ વ જલ્લ જાણે છે?" સુલયમાને અરજ કરી: "એમ જ છે." ફરમાવ્યું: "તો જો તે બધી નેમતો અને અઝાબો અલ્લાહના ઇલ્મ પ્રમાણે ઘટિત થાય, તો શું અલ્લાહ તેમાં વધારો કરી શકે કે તેમાંથી ઓછું કરી શકે?" અરજ કરી: "તેમાં વધારો કરશે." ફરમાવ્યું: "તો તારા કહેવા મુજબ કે અલ્લાહ વધારો કરે છે, તો કંઈક એવું તેમાં ઉમેરાશે જે અલ્લાહ પોતે જાણતો ન હતો!" અરજ કરી: "આપના પર કુરબાન થાઉં! વધારો કરવાની કોઈ સીમા કે અંત નથી." ફરમાવ્યું: "તો તમારા મત મુજબ અલ્લાહને જન્નત અને જહન્નમમાં જે છે તેનું ઇલ્મી ઇહાતા [જ્ઞાનનો ઘેરો] નથી, કારણ કે તેનો અંત જાણતો નથી; અને જ્યારે ઇલ્મી ઇહાતા નથી, તો જાણતો નથી કે જન્નત અને જહન્નમમાં શું હશે! [પરંતુ] અલ્લાહ આવી નિસ્બતથી ઘણો પવિત્ર છે!" સુલયમાને અરજ કરી: "મેં જે કહ્યું કે અલ્લાહને તેમનું ઇલ્મ નથી તે એ કારણે હતું કે તેમનો કોઈ અંત નથી અને અલ્લાહ અઝ્ઝ વ જલ્લે પોતે તેમને જાવદાનગી અને ખુલૂદ સાથે વર્ણવ્યા છે, અને એટલા માટે અમે તેમના માટે અંત મૂકવા ઇચ્છ્યું નહીં." હઝરતે ફરમાવ્યું: "અલ્લાહનું તેમના પર ઇલ્મ હોવું એ સાબિત નથી કરતું કે તેમનો કોઈ અંત હોય, કારણ કે અલ્લાહ તેમને જાણે છે અને છતાં તેમાં વધારો કરશે અને તેમાંથી ઓછું નહીં કરે; અને અલ્લાહે પોતે કુરઆનમાં આમ ફરમાવ્યું છે: كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَیْرَها لِیَذُوقُوا الْعَذابَ [જ્યારે પણ તેમના શરીરની ચામડી [તેમાં] બળી જાય [અને સળગી જાય], અમે તેની જગ્યાએ બીજી ચામડી મૂકીશું, જેથી તેઓ અઝાબ ચાખે] (નિસા/૫૬); અને જન્નતવાસીઓ વિષે ફરમાવ્યું: عَطاءً غَیْرَ مَجْذُوذٍ [એવી બક્ષિશ છે જે તૂટતી નથી] (હૂદ/૧૦૮); અને ફરમાવ્યું છે: وَ فاکِهَةٍ کَثِیرَةٍ لا مَقْطُوعَةٍ وَ لا مَمْنُوعَةٍ [અને પુષ્કળ ફળો જે ક્યારેય કપાતાં નથી અને પ્રતિબંધિત થતાં નથી] (વાકિઆહ/૩૨-૩૩); તો અલ્લાહ તે વધારાઓને જાણે છે અને તેમનાથી તેને રોકશે નહીં. તારા મતે, જન્નતવાસીઓ જે ખાય છે અને પીવે છે તેને શું અલ્લાહ કંઈ જગ્યાએ મૂકતો નથી?" અરજ કરી: "કેમ નહીં, મૂકે છે." ફરમાવ્યું: "જ્યારે તે ખાવા-પીવાની વસ્તુઓની જગ્યાએ [જે ઉપયોગમાં લેવાય છે] નવી વસ્તુ મૂકે છે, તો શું તેણે તેમનાથી પોતાની બક્ષિશ કાપી નાખી છે?" અરજ કરી: "ના." ફરમાવ્યું: "તો જે કંઈ ત્યાં હશે, જ્યારે તેની જગ્યા ભરાય છે, ત્યારે તે તેમનાથી કપાતું નથી." અરજ કરી: "કેમ નહીં, વધારો તેમનાથી રોકશે અને તેમને વધારાની વસ્તુ નહીં આપે!" ફરમાવ્યું: "ઓ સુલયમાન! આ સ્થિતિમાં જન્નત અને જહન્નમમાં જે છે તે નષ્ટ થઈ જશે અને પૂરું થઈ જશે અને આ વાત અલ્લાહની કિતાબની વિરુદ્ધ છે અને જન્નત અને જહન્નમની ખુલૂદ અને જાવદાનગીની વિરુદ્ધ છે, કારણ કે અલ્લાહ અઝ્ઝ વ જલ્લ ફરમાવે છે: لَهُمْ ما یَشاؤُنَ فِیها وَ لَدَیْنا مَزِیدٌ [તેમના માટે ત્યાં જે તેઓ ઇચ્છે તે છે, અને અમારી પાસે વધુ નેમતો છે [જે કોઈના વિચારમાં પણ આવતી નથી]] (કાફ/૩૫); અને ફરમાવે છે: عَطاءً غَیْرَ مَجْذُوذٍ [એવી બક્ષિશ છે જે તૂટતી નથી] (હૂદ/૧૦૮); અને ફરમાવે છે: وَ ما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِینَ; અને ફરમાવે છે: خالِدِینَ فِیها أَبَداً [તે જન્નતમાં હંમેશ માટે રહેશે] (તૌબા/૨૨); અને ફરમાવે છે: وَ فاکِهَةٍ کَثِیرَةٍ لا مَقْطُوعَةٍ وَ لا مَمْنُوعَةٍ [અને પુષ્કળ ફળો જે ક્યારેય કપાતાં નથી અને પ્રતિબંધિત થતાં નથી] (વાકિઆહ/૩૨-૩૩)." સુલયમાન પાસે આપવા માટે કોઈ જવાબ ન હતો.