الضَّلَالَهًُْ عَلَی وُجُوهٍ فَمِنْهُ مَحْمُودٌ وَ مِنْهُ مَذْمُومٌ ... وَ أَمَّا الضَّلَالُ الْمَنْسُوبُ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی الَّذِی هُوَ ضِدُّ الْهُدَی وَ الْهُدَی هُوَ الْبَیَانُ وَ هُوَ مَعْنَی قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ أَوَ لَمْ یَهْدِ لَهُمْ مَعْنَاهُ أَوَ لَمْ أُبَیِّنْ لَهُمْ مِثْلُ قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ فَهَدَیْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمی عَلَی الْهُدی أَیْ بَیَّنَّا لَهُمْ وَ هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَی وَما کانَ اللهُ لِیُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ حَتَّی یُبَیِّنَ لَهُمْ ما یَتَّقُونَ وَ أَمَّا مَعْنَی الْهُدَی فَقَوْلُهُ عَزَّوَجَلَّ إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ وَ مَعْنَی‌الْهَادِی الْمُبَیِّنُ لِمَا جَاءَ بِهِ الْمُنْذِرُ مِنْ عِنْدِاللَّهِ وَ قَدِ احْتَجَّ قَوْمٌ مِنَ الْمُنَافِقِینَ عَلَی اللَّهِ إِنَّ اللهَ لا یَسْتَحْیِی أَنْ یَضْرِبَ مَثَلًا ما بَعُوضَةً فَما فَوْقَها وَ ذَلِکَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَی لَمَّا أَنْزَلَ عَلَی نَبِیِّهِ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ قَالَ طَائِفَهًٌْ مِنَ الْمُنَافِقِینَ ما ذا أَرادَ اللهُ بِهذا مَثَلًا یُضِلُّ بِهِ کَثِیراً فَأَجَابَهُمُ اللَّهُ تَعَالَی بِقَوْلِهِ إِنَّ اللهَ لا یَسْتَحْیِی أَنْ یَضْرِبَ مَثَلًا ما بَعُوضَةً فَما فَوْقَها إِلَی قَوْلِهِ یُضِلُّ بِهِ کَثِیراً وَ یَهْدِی بِهِ کَثِیراً وَ ما یُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِینَ فَهَذَا مَعْنَی الضَّلَالِ الْمَنْسُوبِ إِلَیْهِ تَعَالَی لِأَنَّهُ أَقَامَ لَهُمُ الْإِمَامَ الْهَادِیَ لِمَا جَاءَ بِهِ الْمُنْذِرُ فَخَالَفُوهُ وَ صَرَفُوا عَنْهُ بَعْدَ أَنْ أَقَرُّوا بِفَرْضِ طَاعَتِهِ وَ لَمَّا بَیَّنَ لَهُمْ مَا یَأْخُذُونَ وَ مَا یَذَرُونَ فَخَالَفُوهُ ضَلُّوا هَذَا مَعَ عِلْمِهِمْ بِمَا قَالَهُ النَّبِیُّ (صلی الله علیه و آله).
امام علی (علیه السلام)- گمراهی انواعی دارد: نوعی از آن پسندیده و نوعی از آن ناپسند می‌باشد ... امّا آن گمراه‌کردنی که به خداوند متعال نسبت داده می‌شود؛ همان گمراهی‌ای است که در مقابل هدایت می‌باشد. و مراد از هدایت، بیان‌کردن است و این همان معنای کلام خداوند سبحان است [که فرمود]: أَوَ لَمْ یَهْدِ لَهمْ؛ معنایش این است: آیا برایشان [داستان ملّت‌های گذشته را] بیان نکردم؟ این مانند کلام خداوند سبحان است: آن‌ها را هدایت کردیم ولی آن‌ها نابینایی را بر هدایت ترجیح دادند ( فصّلت/۴۱ ) یعنی برایشان بیان‌کردیم و این همان کلام خداوند متعال است: چنین نبوده که خداوند قومی را پس از هدایت [و ایمان] مجازات کند مگر آنکه آنچه را که باید از آن بپرهیزند برای آنان بیان نماید ( توبه/۱۱۵ ) و امّا [در اینجا] معنای هدایت همان کلام خداوند عزّوجلّ است: جز این نیست که تو بیم‌دهنده‌ای هستی و هر قومی را رهبری است ( رعد/۷ ) و معنی هادی [در این آیه] همان کسی است که آنچه بیم‌دهنده (پیامبر (صلی الله علیه و آله)) از طرف خداوند آورده است را [برای مردم] بیان می‌کند [که همان امام معصوم (علیه السلام) می‌باشد]. وگروهی از منافقین بر خدا [به این آیه] احتجاج کردند: خدا ابایی ندارد که به پشه و کمتر از آن مثل بزند ( بقره/۲۶ ) و جریان احتجاج از این قرار است که وقتی خداوند آیه: وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ را بر پیامبرش (صلی الله علیه و آله) نازل کرد، گروهی از منافقین گفتند: که خدا از این مثل چه می‌خواسته است؟ بسیاری را بدان گمراه می‌کند»؟ ( بقره/۲۶ ) که خداوند تعالی با این آیه به آن‌ها جواب داد: خدا ابایی ندارد که به پشه و کمتر از آن مثل بزند آنان که ایمان آورده‌اند می‌دانند که آن مثل درست و از جانب پروردگار آن‌هاست. و امّا کافران می‌گویند و بسیاری را هدایت. امّا تنها فاسقان را گمراه می‌کند ( بقره/۲۶ ) پس همین است معنای گمراهی‌ای که به خداوند متعال نسبت داده می‌شود. زیرا او برای آنان امامی قرار داد که هدایت می‌کند به آنچه که بیم‌دهنده آورده است ولی آنان مخالفت‌کردند و پس از آنکه به وجوب فرمانبرداری از او اعتراف کردند، از آن روی برگرداندند و وقتی‌که برایشان آنچه باید انجام دهند و آنچه باید رها کنند، بیان شد؛ با این‌حال مخالفت کردند در نتیجه گمراه شدند؛ با اینکه به گفته‌های پیامبر (صلی الله علیه و آله) آگاه بودند.
Imam Ali (peace be upon him): Misguidance is of several kinds: some of it is praiseworthy and some of it is blameworthy ... As for the misguiding that is attributed to Allah the Exalted, it is the misguidance that stands opposite to guidance. And what is meant by guidance is clarification, and this is the meaning of the words of Allah the Glorified [where He said]: أَوَ لَمْ یَهْدِ لَهُمْ [Does it not point out to them the right way]; its meaning is: Did I not make clear to them [the account of the past nations]? This is like the words of Allah the Glorified: 'We guided them, but they preferred blindness over guidance' (Fussilat/41), meaning We made [it] clear to them; and this is [also] the word of Allah the Exalted: 'Allah would not lead a people astray after He has guided them [and they have believed] until He makes clear to them what they should guard against' (Tawbah/115). And as for [here] the meaning of guidance, it is the word of Allah the Mighty and Majestic: 'You are only a warner, and every people has a guide' (Ra'd/7), and the meaning of the guide [in this verse] is the one who makes clear [to the people] what the warner (the Prophet (peace be upon him and his family)) has brought from Allah [and that is the Infallible Imam (peace be upon him)]. And a group of the hypocrites argued against Allah [using this verse]: 'Allah does not disdain to set forth the parable of a gnat or anything above it' (Baqarah/26). The account of the argument is as follows: when Allah revealed to His Prophet (peace be upon him and his family) the verse: وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ [and every people has a guide], a group of the hypocrites said: 'What did Allah intend by this parable? He misguides many by it' (Baqarah/26). Allah the Exalted answered them with this verse: 'Allah does not disdain to set forth the parable of a gnat or anything above it. As for those who believe, they know that it is the truth from their Lord. But as for the disbelievers, they say [what does Allah mean by this parable?] ... and He guides many by it. And He misguides none by it except the transgressors' (Baqarah/26). So this is the meaning of the misguidance attributed to Allah the Exalted. Because He set up for them an Imam who guides to what the warner brought, but they opposed him and, after they had confessed to the obligation of obeying him, turned away from him; and when what they should do and what they should abandon was made clear to them, they nevertheless opposed [it] and consequently went astray — and this despite their being aware of the sayings of the Prophet (peace be upon him and his family).
ઇમામ અલી (અલયહિસ્સલામ): ગુમરાહીના કેટલાક પ્રકારો છે: તેમાંથી કોઈ પ્રશંસનીય છે અને કોઈ નિંદનીય છે ... પરંતુ તે ગુમરાહ કરવું જે અલ્લાહ તઆલા તરફ સંબંધિત કરવામાં આવે છે, તે એ જ ગુમરાહી છે જે હિદાયતની સામે છે. અને હિદાયતથી મુરાદ સ્પષ્ટ કરવું છે, અને આ જ અલ્લાહ સુબ્હાનહુના કલામનો અર્થ છે [જ્યાં તેણે ફરમાવ્યું]: أَوَ لَمْ یَهْدِ لَهُمْ [શું તે તેમને હિદાયત નથી કરતું]; તેનો અર્થ છે: શું મેં તેમના માટે [ગત ઉમ્મતોની દાસ્તાન] બયાન નથી કરી? આ અલ્લાહ સુબ્હાનહુના કલામ જેવું છે: 'અમે તેમને હિદાયત આપી પરંતુ તેમણે અંધાપાને હિદાયત ઉપર પસંદ કર્યો' (ફુસ્સિલત/૪૧), એટલે કે અમે તેમના માટે બયાન કર્યું; અને આ જ અલ્લાહ તઆલાનો કલામ છે: 'એવું નથી કે અલ્લાહ કોઈ કૌમને હિદાયત [અને ઈમાન] બાદ સજા આપે સિવાય કે તેઓએ જેનાથી બચવું જોઈએ તે તેમના માટે બયાન કરી દે' (તૌબા/૧૧૫). અને પરંતુ [અહીં] હિદાયતનો અર્થ એ જ અલ્લાહ અઝ્ઝ વ જલ્લનો કલામ છે: 'એ સિવાય કંઈ નથી કે તમે બીક આપનારા છો, અને દરેક કૌમ માટે એક હાદી (માર્ગદર્શક) છે' (રઅદ/૭), અને હાદીનો અર્થ [આ આયતમાં] તે જ છે જે [લોકો માટે] બયાન કરે છે જે બીક આપનારા (પયગંબર (સલ્લલ્લાહો અલયહે વ આલેહી વસલ્લમ)) અલ્લાહ તરફથી લાવ્યા છે [જે એ જ મઅસૂમ ઇમામ (અલયહિસ્સલામ) છે]. અને મુનાફિકોના એક જૂથે અલ્લાહ સામે [આ આયતથી] દલીલ કરી: 'અલ્લાહને એમાં કોઈ સંકોચ નથી કે તે મચ્છર અથવા તેનાથી નાની વસ્તુનું ઉદાહરણ આપે' (બકરહ/૨૬). અને દલીલનો કિસ્સો આ પ્રમાણે છે કે જ્યારે અલ્લાહે આયત: وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ પોતાના પયગંબર (સલ્લલ્લાહો અલયહે વ આલેહી વસલ્લમ) ઉપર નાઝિલ કરી, ત્યારે મુનાફિકોના એક જૂથે કહ્યું: 'અલ્લાહ આ ઉદાહરણથી શું ઈચ્છતો હતો? તે એનાથી ઘણાને ગુમરાહ કરે છે' (બકરહ/૨૬). ત્યારે અલ્લાહ તઆલાએ આ આયતથી તેમને જવાબ આપ્યો: 'અલ્લાહને એમાં કોઈ સંકોચ નથી કે તે મચ્છર અથવા તેનાથી નાની વસ્તુનું ઉદાહરણ આપે. જેઓ ઈમાન લાવ્યા છે તેઓ જાણે છે કે તે ઉદાહરણ સાચું છે અને તેમના પરવરદિગાર તરફથી છે. અને પરંતુ કાફિરો કહે છે... અને ઘણાને હિદાયત આપે છે. પરંતુ ફક્ત ફાસિકોને જ ગુમરાહ કરે છે' (બકરહ/૨૬). તો આ જ ગુમરાહીનો અર્થ છે જે અલ્લાહ તઆલા તરફ સંબંધિત કરવામાં આવે છે. કારણ કે તેણે તેમના માટે એક ઇમામ કરાર દીધો જે તે તરફ હિદાયત કરે છે જે બીક આપનારા લાવ્યા છે, પરંતુ તેમણે વિરોધ કર્યો અને તેની આજ્ઞાપાલનની વાજિબતાનો સ્વીકાર કર્યા બાદ, તેનાથી મોં ફેરવી લીધું, અને જ્યારે તેમના માટે તે બયાન કરવામાં આવ્યું જે તેમણે કરવું જોઈએ અને જે તેમણે છોડવું જોઈએ; આમ છતાં તેમણે વિરોધ કર્યો પરિણામે ગુમરાહ થઈ ગયા; જ્યારે કે તેઓ પયગંબર (સલ્લલ્લાહો અલયહે વ આલેહી વસલ્લમ)ની વાતોથી વાકિફ હતા.