الضَّلَالَهًُْ عَلَی وُجُوهٍ فَمِنْهُ مَحْمُودٌ وَ مِنْهُ مَذْمُومٌ وَ مِنْهُ مَا لَیْسَ بِمَحْمُودٍ وَ لَا مَذْمُومٍ وَ مِنْهُ ضَلَالُ النِّسْیَانِ ... وَ أَمَّا الضَّلَالُ الْمَنْسُوبُ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی الَّذِی هُوَ ضِدُّ الْهُدَی وَ الْهُدَی هُوَ الْبَیَانُ وَ هُوَ مَعْنَی قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ أَوَ لَمْ یَهْدِ لَهُمْ مَعْنَاهُ أَوَ لَمْ أُبَیِّنْ لَهُمْ ... وَ أَمَّا مَعْنَی الْهُدَی فَقَوْلُهُ عَزَّوَجَلَّ إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ وَ مَعْنَی الْهَادِی الْمُبَیِّنُ لِمَا جَاءَ بِهِ الْمُنْذِرُ مِنْ عِنْدِاللَّهِ وَ قَدِ احْتَجَّ قَوْمٌ مِنَ الْمُنَافِقِینَ عَلَی اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لا یَسْتَحْیِی أَنْ یَضْرِبَ مَثَلًا ما بَعُوضَهًًْ فَما فَوْقَها وَ ذَلِکَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَی لَمَّا أَنْزَلَ عَلَی نَبِیِّهِ (صلی الله علیه و آله) وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ قَالَ طَائِفَهًٌْ مِنَ الْمُنَافِقِینَ ما ذا أَرادَ اللهُ بِهذا مَثَلًا یُضِلُّ بِهِ کَثِیراً فَأَجَابَهُمُ اللَّهُ تَعَالَی بِقَوْلِهِ إِنَّ اللهَ لا یَسْتَحْیِی أَنْ یَضْرِبَ مَثَلًا ما بَعُوضَةً فَما فَوْقَها إِلَی قَوْلِهِ یُضِلُّ بِهِ کَثِیراً وَ یَهْدِی بِهِ کَثِیراً وَ ما یُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِینَ فَهَذَا مَعْنَی الضَّلَالِ الْمَنْسُوبِ إِلَیْهِ تَعَالَی لِأَنَّهُ أَقَامَ لَهُمُ الْإِمَامَ الْهَادِیَ لِمَا جَاءَ بِهِ الْمُنْذِرُ فَخَالَفُوهُ وَ صَرَفُوا عَنْهُ بَعْدَ أَنْ أَقَرُّوا بِفَرْضِ طَاعَتِهِ وَ لَمَّا بَیَّنَ لَهُمْ مَا یَأْخُذُونَ وَ مَا یَذَرُونَ فَخَالَفُوهُ ضَلُّوا هَذَا مَعَ عِلْمِهِمْ بِمَا قَالَهُ النَّبِیُّ (صلی الله علیه و آله) وَ هُوَ قَوْلُهُ لَا تُصَلُّوا عَلَیَّ صَلَاهًًْ مَبْتُورَهًًْ إِذَا صَلَّیْتُمْ عَلَیَّ بَلْ صَلُّوا عَلَی أَهْلِ بَیْتِی وَ لَا تَقْطَعُوهُمْ مِنِّی فَإِنَّ کُلَّ سَبَبٍ وَ نَسَبٍ مُنْقَطِعٌ یَوْمَ الْقِیَامَهًِْ إِلَّا سَبَبِی وَ نَسَبِی وَ لَمَّا خَالَفُوا اللَّهَ تَعَالَی ضَلُّوا فَأَضَلُّوا فَحَذَّرَ اللَّهُ تَعَالَی الْأُمَّهًَْ مِنِ اتِّبَاعِهِمْ فَقَالَ سُبْحَانَهُ وَ لا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِیلِ وَ السَّبِیلُ هَاهُنَا الْوَصِیُّ.
امام علی (علیه السلام)- گمراهی چند قسم است. بعضی از آن‌ها پسندیده و بعضی از آن‌ها مذموم است و بعضی از آن‌ها نه پسندیده است و نه مذموم که از جمله آن گمراهی به‌معنای فراموشی است... امّا ضلالی که به خداوند متعال منسوب است، متضاد هدایت است و هدایت نیز به معنای بیان [و روشن گری] است، که به همین معنا در این سخن خداوند سبحان: آیا برای هدایت آن‌ها همین کافی نیست. ( سجده/۲۶ ) به کار رفته است و معنایش این است که مگر من برای آن ها تبیین ننمودم!؟ ... و امّا معنای هدایت، پس کلام خداوند عزّوجلّ است: تو فقط بیم دهنده‌ای؛ و برای هر گروهی هدایت کننده‌ای است؛ [و این‌ها همه بهانه است]. ( رعد/۷ ) و هادی در آن به معنای کسی است که آنچه را [از جانب پروردگار] آورده را تبیین می کند و از جانب خداوند بیم می دهد. گروهی از منافقین این چنین بر خداوند احتجاج کرده اند: خداوند از این که [به موجودات ظاهرا کوچکی مانند] پشه، و حتی کمتر از آن، مثال بزند شرم نمی‌کند. ( بقره/۲۶ ) و این اعتراض هنگامی بود که وقتی خداوند آیه: و برای هر گروهی هدایت کننده‌ای است؛ [و این‌ها همه بهانه است]. ( رعد/۷ ) را بر پیامبرش نازل نمود، گروهی از منافقین گفتند: منظور خداوند از این مثل چه بوده است؟! [آری]، خدا جمع زیادی را با آن گمراه می‌کند. ( بقره/۲۶ ) خدای تعالی با این سخنش به آن‌ها پاسخ داد: «خداوند از اینکه [به موجودات ظاهرا کوچکی مانند] پشه، و حتی کمتر از آن، مثال بزند شرم نمی‌کند. [در این میان] آنان که ایمان آورده‌اند، می‌دانند که آن، حقیقتی است از طرف پروردگارشان و اما آن‌ها که راه کفر را پیموده‌اند، [این موضوع را بهانه کرده] می‌گویند: «منظور خداوند از این مثل چه بوده است»؟! [آری]! خدا جمع زیادی را با آن گمراه، و گروه بسیاری را هدایت می‌کند ولی تنها فاسقان را با آن گمراه می‌سازد!. ( بقره/۲۶ ) این است معنای ضلالی که به خداوند متعال نسبت داده شده است؛ زیرا خداوند برای آنان پیشوایی نصب کرد که هدایت گر بود و بیم دهنده بر آنچه که از جانب پروردگار آورده بود، امّا آنان با او مخالفت ورزیدند و با اینکه به واجب بودن اطاعت از او اقرار کردند، از او روی برتافتند. از آنجا که خداوند آنچه که باید بدان عمل می کردند و آنچه که باید آن را ترک می کردند را برایشان تبیین کرده بود و آنان مخالفت ورزیدند، این [راه] را گم کردند، با اینکه می دانستند پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرموده بود که هرگاه بر من درود می فرستید، درودتان را ناقص مگذارید، بلکه [به دنبال درود بر من] بر اهل بیت من نیز درود فرستید و آنان را از من قطع نکنید؛ چرا که هر خویشاوندیِ سببی و نسبی در روز قیامت منقطع است جز خویشاوندی سبب و نسبی با من. هنگامی که آنان با خداوند متعال مخالفت ورزیدند، گمراه شدند و [دیگران را نیز] گمراه کردند، خداوند متعال نیز امّت را از پیروی آنان بیم داد و فرمود: وَ لا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِیلِ؛ و منظور از السَّبِیلِ در این‌جا همان وصی است.
Imam Ali (peace be upon him): Misguidance is of several kinds. Some of it is praiseworthy, some is blameworthy, and some is neither praiseworthy nor blameworthy — such as the misguidance which means forgetfulness... As for the misguidance attributed to Allah the Exalted, it is the opposite of guidance, and guidance means clarification [and elucidation]. It is in this sense that it is used in the saying of Allah the Glorified: أَوَ لَمْ یَهْدِ لَهُمْ [Does it not serve as guidance for them] (Sajdah/26), whose meaning is: "Have I not made it clear for them?"... As for the meaning of guidance, it is the word of Allah the Mighty and Majestic: إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ [You are only a warner, and for every people there is a guide; and these are all excuses] (Ra'd/7). And the "guide" here means the one who clarifies what [the warner] has brought [from the Lord] and warns on behalf of Allah. A group of the hypocrites argued with Allah in this way: إِنَّ اللهَ لا یَسْتَحْیِی أَنْ یَضْرِبَ مَثَلًا ما بَعُوضَةً فَما فَوْقَها [Indeed Allah is not ashamed to strike a parable of even a mosquito, and what is above it] (Baqarah/26). This objection arose when Allah revealed to His Prophet the verse: وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ [and for every people there is a guide; and these are all excuses] (Ra'd/7). A group of the hypocrites said: "What did Allah intend by this parable?! [Yes], Allah misguides many by it." (Baqarah/26). Allah the Exalted answered them with His words: "Indeed Allah is not ashamed to strike a parable of even a mosquito, and what is above it. Those who have believed know that it is the truth from their Lord, but those who have taken the path of disbelief [taking this as an excuse] say: 'What did Allah intend by this parable?!' [Yes], Allah misguides many by it and guides many by it, and He misguides none by it except the transgressors!" (Baqarah/26). This is the meaning of the misguidance attributed to Allah the Exalted; for Allah appointed for them an Imam who was a guide and a warner regarding what he had brought from the Lord, but they opposed him and, though they had acknowledged the obligation of obeying him, they turned away from him. Since Allah had made clear to them what they must act upon and what they must abandon, and they opposed [it], they lost [the way], even though they knew that the Prophet (peace be upon him and his family) had said: "Whenever you send blessings upon me, do not leave your blessings incomplete; rather [after blessings upon me] send blessings upon my Ahl al-Bayt as well, and do not sever them from me; for every kinship of relation and lineage is severed on the Day of Resurrection except the kinship of relation and lineage with me." When they opposed Allah the Exalted, they went astray and led [others] astray. So Allah the Exalted warned the ummah against following them and said: وَ لا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِیلِ [And do not follow the low desires of a people who went astray before and led many astray and went astray from the right path]. And what is meant by al-sabil (the path) here is the wasi (the successor).
ઇમામ અલી (અલયહિસ્સલામ): ગુમરાહી અનેક પ્રકારની છે. તેમાંથી કેટલીક પસંદનીય છે, કેટલીક નિંદનીય છે, અને કેટલીક ન તો પસંદનીય છે ન નિંદનીય — જેમ કે ભૂલી જવાના અર્થમાં ગુમરાહી... પરંતુ જે ગુમરાહી અલ્લાહ તઆલા સાથે જોડવામાં આવે છે, તે હિદાયતનું વિરુદ્ધ છે, અને હિદાયતનો અર્થ છે બયાન [અને સ્પષ્ટીકરણ]. આ જ અર્થમાં અલ્લાહ સુબ્હાનહુના આ કથન: أَوَ لَمْ یَهْدِ لَهُمْ [શું તેમની હિદાયત માટે આ પૂરતું નથી] (સજદહ/૨૬)માં તેનો ઉપયોગ થયો છે, અને તેનો અર્થ છે કે શું મેં તેમના માટે બયાન નથી કર્યું!?... અને હિદાયતના અર્થ માટે અલ્લાહ અઝ્ઝ વ જલ્લનું કથન છે: إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ [તમે તો ફક્ત બીક દેનારા છો; અને દરેક કૌમ માટે એક હિદાયત કરનારો છે; અને આ બધા બહાનાં છે] (રઅદ/૭). અને તેમાં હાદી એટલે તે વ્યક્તિ જે [પરવરદિગાર તરફથી] જે લાવ્યો છે તેને બયાન કરે છે અને અલ્લાહ તરફથી બીક આપે છે. મુનાફિકોના એક ટોળાએ અલ્લાહ સામે આવી રીતે દલીલ કરી: إِنَّ اللهَ لا یَسْتَحْیِی أَنْ یَضْرِبَ مَثَلًا ما بَعُوضَةً فَما فَوْقَها [ખરેખર અલ્લાહ [દેખાવમાં નાની વસ્તુઓ જેમ કે] મચ્છર, અને તેનાથી પણ નાની વસ્તુનું ઉદાહરણ આપતાં શરમાતા નથી] (બકરહ/૨૬). અને આ વાંધો ત્યારે ઉઠાવવામાં આવ્યો જ્યારે અલ્લાહે આ આયત: وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ [અને દરેક કૌમ માટે એક હિદાયત કરનારો છે; અને આ બધા બહાનાં છે] (રઅદ/૭) પોતાના પયગંબર પર નાઝિલ કરી. મુનાફિકોના એક ટોળાએ કહ્યું: અલ્લાહનો આ ઉદાહરણથી હેતુ શું હતો?! [હા], અલ્લાહ આના દ્વારા મોટા સમૂહને ગુમરાહ કરે છે. (બકરહ/૨૬). અલ્લાહ તઆલાએ પોતાના આ કથનથી તેમને જવાબ આપ્યો: "ખરેખર અલ્લાહ [દેખાવમાં નાની વસ્તુઓ જેમ કે] મચ્છર, અને તેનાથી પણ નાની વસ્તુનું ઉદાહરણ આપતાં શરમાતા નથી. [આ દરમિયાન] જેઓ ઈમાન લાવ્યા છે, તેઓ જાણે છે કે તે તેમના પરવરદિગાર તરફથી હકીકત છે, પરંતુ જેઓએ કુફ્રનો માર્ગ અપનાવ્યો છે, [આ વિષયને બહાનું બનાવીને] કહે છે: 'અલ્લાહનો આ ઉદાહરણથી હેતુ શું હતો'?! [હા]! અલ્લાહ આના દ્વારા મોટા સમૂહને ગુમરાહ કરે છે, અને ઘણા સમૂહને હિદાયત આપે છે, પરંતુ ફક્ત ફાસિકોને જ આના દ્વારા ગુમરાહ કરે છે!" (બકરહ/૨૬). આ છે તે ગુમરાહીનો અર્થ જે અલ્લાહ તઆલા સાથે જોડવામાં આવેલો છે; કારણ કે અલ્લાહે તેમના માટે એક ઇમામ નિયુક્ત કર્યા જે હિદાયત કરનારા હતા અને પરવરદિગાર તરફથી જે લાવ્યા હતા તેના પર બીક દેનારા હતા, પરંતુ તેઓએ તેમનો વિરોધ કર્યો અને તેમની ઇતાઅત વાજિબ હોવાનો ઇકરાર કરવા છતાં, તેમનાથી મોં ફેરવી લીધું. જ્યારે અલ્લાહે તેમના માટે બયાન કરી દીધું હતું કે તેમણે શેના પર અમલ કરવો જોઈએ અને શું છોડી દેવું જોઈએ, અને તેઓએ વિરોધ કર્યો, ત્યારે તેઓ આ [માર્ગ] ભૂલી ગયા, જ્યારે કે તેઓ જાણતા હતા કે પયગંબર (સલ્લલ્લાહો અલયહે વ આલેહી વસલ્લમ)એ ફરમાવ્યું હતું કે જ્યારે તમે મારા પર દરૂદ મોકલો, ત્યારે તમારા દરૂદને અધૂરો ન રાખો, બલ્કે [મારા પર દરૂદ પછી] મારા અહલે બૈત પર પણ દરૂદ મોકલો અને તેમને મારાથી અલગ ન કરો; કારણ કે કયામતના દિવસે દરેક સબબી અને નસબી સગપણ કપાઈ જશે, સિવાય મારા સાથેના સબબી અને નસબી સગપણના. જ્યારે તેઓએ અલ્લાહ તઆલાનો વિરોધ કર્યો, તેઓ ગુમરાહ થયા અને [બીજાઓને પણ] ગુમરાહ કર્યા. અલ્લાહ તઆલાએ પણ ઉમ્મતને તેમની પૈરવીથી બીક આપી અને ફરમાવ્યું: وَ لا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِیلِ [અને એવા લોકોની ઇચ્છાઓની પૈરવી ન કરો જેઓ પહેલાં ગુમરાહ થયા અને ઘણાને ગુમરાહ કર્યા અને સીધા માર્ગથી ભટકી ગયા]; અને અહીં અલ-સબીલથી હેતુ એ જ વસી છે.