وَ أَمَّا الرَّدُّ عَلَی الْمُجَبِّرَهًِْ وَ هُمُ الَّذِینَ زَعَمُوا أَنَّ الْأَفْعَالَ إِنَّمَا هِیَ مَنْسُوبَهًٌْ إِلَی الْعِبَادِ مَجَازاً لَا حَقِیقَهًًْ وَ إِنَّمَا حَقِیقَتُهَا لِلَّهِ لَا لِلْعِبَادِ وَ تَأَوَّلُوا فِی ذَلِکَ آیَاتٍ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ تَعَالَی لَمْ یَعْرِفُوا مَعْنَاهَا کَمَا فِی قَوْلِهِ تَعَالَی وَ لَوْ شاءَ اللهُ ما أَشْرَکُوا فَرَدَّ عَلَیْهِمْ أَهْلُ الْحَقِّ فَقَالُوا لَهُمْ إِنَّ فِی قَوْلِکُمْ ذَلِکَ بُطْلَانَ الثَّوَابِ وَ الْعِقَابِ إِذَا نَسَبْتُمْ أَفْعَالَکُمْ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی عَمَّا یَصِفُونَ وَ کَیْفَ یُعَاقِبُ مَخْلُوقاً عَلَی غَیْرِ فِعْلٍ مِنْهُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی لا یُکَلِّفُ اللهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها لَها ما کَسَبَتْ وَ عَلَیْها مَا اکْتَسَبَتْ لَا یَجُوزُ أَنْ یَکُونَ إِلَّا عَلَی الْحَقِیقَهًِْ لِفِعْلِهَا وَ مِثْلُ هَذَا کَثِیرٌ فِی کِتَابِ اللَّهِ تَعَالَی وَ فِیهِ بُطْلَانُ مَا ادَّعَوْهُ وَ نَسَبُوهُ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی أَنْ یَأْمُرَ خَلْقَهُ بِمَا لَا یَقْدِرُونَ أَوْ یَنْهَاهُمْ عَمَّا لَیْسَ فِیهِمْ صنْعٌ وَ لَا اکْتِسَابٌ وَ خَالَفَهُمْ فِرْقَهًٌْ أُخْرَی فِی قَوْلِهِمْ فَقَالُوا إِنَّ الْأَفْعَالَ نَحْنُ نَخْلُقُهَا عِنْدَ فِعْلِنَا لَهَا وَ لَیْسَ فِیهَا صنْعٌ وَ لَا اکْتِسَابٌ وَ لَا مَشِیَّهًٌْ وَ لَا إِرَادَهًٌْ وَ یَکُونُ مَا یَشَاءُ إِبْلِیسُ وَ لَا یَکُونُ مَا لَا یَشَاءُ فَضَادُّوا الْمُجَبِّرَهًَْ فِی قَوْلِهِمْ وَ ادَّعَوْا أَنَّهُمْ خَلَّاقُونَ مَعَ اللَّهِ وَ احْتَجُّوا بِقَوْلِهِ فَتَبارَکَ اللهُ أَحْسَنُ الْخالِقِینَ فَقَالُوا قَوْلُهُ فَتَبارَکَ اللهُ أَحْسَنُ الْخالِقِینَ یُثْبِتُ خَلَّاقِینَ غَیْرَهُ فَجَهِلُوا هَذِهِ اللَّفْظَهًَْ وَ لَمْ یَعْرِفُوا مَعْنَی الْخَلْقِ وَ عَلَی کَمْ وَجْهٍ هُوَ فَسُئِلَ (علیه السلام) عَنْ ذَلِکَ وَ قِیلَ لَهُ هَلْ فَوَّضَ اللَّهُ تَعَالَی إِلَی الْعِبَادِ مَا یَفْعَلُونَ فَقَالَ اللَّهُ أَعَزُّ وَ أَجَلُّ مِنْ ذَلِکَ قِیلَ فَهَلْ یُجْبِرُهُمْ عَلَی مَا یَفْعَلُونَ قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَعْدَلُ مِنْ أَنْ یُجْبِرَهُمْ عَلَی فِعْلٍ ثُمَّ یُعَذِّبَهُمْ عَلَیْهِ قِیلَ أَ بَیْنَ الْهَاتَیْنِ الْمَنْزِلَتَیْنِ مَنْزِلَهًٌْ ثَالِثَهًٌْ فَقَالَ نَعَمْ کَمَا بَیْنَ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ فَقِیلَ مَا هِیَ قَالَ سِرٌّ مِنْ أَسْرَارِ اللَّه.
امام علی (علیه السلام)- و امّا رد بر قائلین به جبر که گمان می‌کنند همه‌ی کارها از روی مجاز به بندگان منسوب است و درحقیقت از خداست نه بندگان و برای این سخنشان آیاتی را شاهد می‌آورند که معنای آن‌ها را نمی‌دانند، مانند این آیه: وَ لَوْ شَاءَ اللهُ مَا أَشْرَکُوا کسانی‌که اعتقاد حق دارند، در جواب آن‌ها می‌گویند این سخن شما خط بطلانی بر ثواب و عقاب الهی است. وقتی کارهایتان را به خدای متعال منسوب می‌کنید چطور خداوند مخلوقات را به خاطر کاری که خود انجام نداده‌اند عذاب می‌کند؟ خدای متعال فرمود: خداوند هیچ‌کس را، جز به‌اندازه‌ی تواناییش، تکلیف نمی‌کند. [انسان]، هر کار [نیکی] را انجام دهد، برای خود انجام داده و هر کار [بدی] کند، به زیان خود کرده است. ( بقره/۲۸۶ ) و این جایز نیست مگر آنکه به حقیقت فاعل آن کار باشند.... از نمونه‌های آن‌ها در کتاب خداوند فراوان است که بطلانی بر ادّعای آن‌هاست و چیزی که به خدا نسبت می‌دهند؛ به این صورت که خداوند خلایق را امر به چیزی می‌کند که قادر به انجام آن نیستند و یا نهی از چیزی می‌کند که نمی‌توانند انجام دهند. گروهی دیگر نیز با قائلین به جبر مخالفت کرده‌اند و گفتند: «وقتی کاری را انجام می‌دهیم، آن را خلق می‌کنیم بدون آنکه خود آن را انجام داده باشیم یا کسب کنیم یا بخواهیم یا اراده بکنیم و آنچه ابلیس بخواهد واقع می‌شود و آنچه نخواهد واقع نمی‌شود». با این سخن با مجبره به مخالفت برخاستند و ادّعا کردند که آنان نیز به همراه خدا خالق هستند و به این آیه استناد کردند: پس بزرگ است خدایی که بهترین آفرینندگان است!. ( مؤمنون/۱۴ )». آنان گفتند این آیه اثبات می‌کند که غیر خداوند خالق‌های دیگری نیز هستند، درحالی‌که این لفظ و معنای آن را و وجوه و متعدّد آن را نشناختند. سپس از امیرالمؤمنین (علیه السلام) سؤال کردند: «آیا خداوند متعال کارهای مردم را به خودشان تفویض کرده است»؟ فرمود: «خداوند عزیزتر و اجلّ از آن است». گفتند: «آیا آنان را در کارشان مجبور کرد». فرمود: «خدای سبحان عادل‌تر از آن است که آنان را مجبور بر کاری کند سپس عذابشان کند». گفتند: «آیا بین این دو چیز سوّمی هست»؟ فرمود: «بله همان‌طور که بین آسمان و زمین است». گفتند: «آن چیست»؟ فرمود: «سری از اسرار الهی».
Imam Ali (peace be upon him): As for the refutation of those who hold the doctrine of compulsion (jabr) — who claim that all deeds are attributed to the servants only metaphorically, and in reality belong to Allah and not to the servants, and who cite as evidence for this claim certain verses whose meaning they do not understand, such as this verse: وَ لَوْ شَاءَ اللهُ مَا أَشْرَکُوا [And had Allah willed, they would not have associated others with Him] — those who hold the truthful belief reply to them saying: this statement of yours strikes out divine reward and punishment. When you attribute your deeds to Allah the Exalted, how can Allah punish creatures for a deed which they themselves did not perform? Allah the Exalted said: 'Allah does not burden any soul except to the extent of its capacity. [Man] gets what [good] he earned for himself and against him is what [evil] he earned' (Baqarah/286). And this is not permissible unless they are in reality the doers of that deed. Examples of this in the Book of Allah are many, and in them lies the invalidation of what they claim and what they attribute to Allah — namely, that Allah commands His creation to do what they have no power to do, or forbids them from what they cannot avoid doing. Another group has also opposed the proponents of compulsion and said: 'When we perform an act, we create it, without our having actually performed it, or acquired it, or wished it, or intended it, and whatever Iblis wills comes to pass, and whatever he does not will does not come to pass.' By this saying they opposed the compulsionists and claimed that they too are creators alongside Allah, and cited this verse as evidence: فَتَبارَکَ اللهُ أَحْسَنُ الْخالِقِینَ [So blessed is Allah, the best of creators!] (Muminun/14). They said this verse proves that there are creators other than Allah, while they did not know this expression, nor its meaning, nor its various aspects. Then Amir al-Mu'minin (peace be upon him) was asked: 'Did Allah the Exalted delegate the deeds of the people to themselves?' He said: 'Allah is mightier and more majestic than that.' They said: 'Did He compel them in their deeds?' He said: 'Allah, glorified be He, is more just than to compel them upon a deed and then punish them for it.' They said: 'Is there a third thing between these two?' He said: 'Yes, as [wide] as what is between the heavens and the earth.' They said: 'What is it?' He said: 'A secret from the secrets of Allah.'
ઇમામ અલી (અલયહિસ્સલામ): અને જબ્ર (અનિવાર્યતા) ના કાયલો — જેઓ માને છે કે બધા કાર્યો બંદાઓ તરફ ફક્ત મજાઝી (રૂપક) રીતે નિસ્બત આપવામાં આવે છે અને ખરેખર તે અલ્લાહ તરફથી છે, બંદાઓ તરફથી નથી, અને આ વાત માટે તેઓ કેટલીક એવી આયતોને પુરાવા તરીકે રજૂ કરે છે જેનો અર્થ તેઓ જાણતા નથી, જેમ કે આ આયત: وَ لَوْ شَاءَ اللهُ مَا أَشْرَکُوا [અને જો અલ્લાહ ચાહત તો તેઓ શિર્ક ન કરત] — તેમના જવાબમાં જેઓ હકનો અકીદો ધરાવે છે તેઓ કહે છે કે તમારી આ વાત અલ્લાહના સવાબ અને અઝાબ પર બાતિલની લકીર ખેંચે છે. જ્યારે તમે તમારા કાર્યોને અલ્લાહ તઆલા તરફ નિસ્બત આપો છો તો અલ્લાહ મખ્લૂકને એવા કામ માટે કઈ રીતે અઝાબ આપશે જે તેઓએ ખુદ કર્યું જ નથી? અલ્લાહ તઆલાએ ફરમાવ્યું: અલ્લાહ કોઈ પણ નફ્સ પર તેની તાકાત કરતાં વધારે તકલીફ નથી નાખતો. [ઇન્સાન] જે [નેક] કાર્ય કરે તે પોતાના માટે કરે છે અને જે [ખરાબ] કાર્ય કરે તે પોતાના નુકસાન માટે કરે છે (બકરહ/૨૮૬). અને આ જાઈઝ નથી સિવાય કે તેઓ ખરેખર તે કાર્યના કરનારા હોય. તેના જેવા દાખલા અલ્લાહની કિતાબમાં ઘણા છે, જે તેમના દાવા પર બાતિલની લકીર છે અને જે વસ્તુ તેઓ અલ્લાહ તરફ નિસ્બત આપે છે; આ રીતે કે અલ્લાહ મખ્લૂકને એવી વસ્તુનો હુકમ આપે છે જે કરવાની તાકાત તેમને નથી અથવા એવી વસ્તુથી રોકે છે જે તેઓ કરી શકતા નથી. બીજા એક જૂથે પણ જબ્રના કાયલોનો વિરોધ કર્યો છે અને કહ્યું: 'જ્યારે અમે કોઈ કાર્ય કરીએ છીએ, ત્યારે અમે તેને ખલ્ક કરીએ છીએ, પોતે તેને કર્યા વગર કે કસબ કર્યા વગર કે ચાહ્યા વગર કે ઇરાદો કર્યા વગર, અને જે ઇબ્લીસ ચાહે તે થાય છે અને જે ન ચાહે તે થતું નથી.' આ વાતથી તેઓએ મુજબ્બિરાનો વિરોધ કર્યો અને દાવો કર્યો કે તેઓ પણ અલ્લાહની સાથે ખાલિક છે અને આ આયતથી દલીલ કરી: فَتَبارَکَ اللهُ أَحْسَنُ الْخالِقِینَ [તો બુઝુર્ગ છે તે અલ્લાહ જે શ્રેષ્ઠ ખલ્ક કરનાર છે!] (મુઅમિનૂન/૧૪). તેઓએ કહ્યું કે આ આયત સાબિત કરે છે કે અલ્લાહ સિવાય પણ બીજા ખાલિકો છે, જ્યારે તેઓ આ લફ્ઝ અને તેના અર્થને અને તેના અનેક પાસાંઓને ઓળખતા ન હતા. પછી અમીરુલ મુઅમેનીન (અલયહિસ્સલામ) ને પૂછ્યું: 'શું અલ્લાહ તઆલાએ લોકોના કાર્યો તેમને જ સોંપી દીધા છે?' આપે ફરમાવ્યું: 'અલ્લાહ તેનાથી અઝીઝતર અને અજલ્લતર છે.' તેઓએ કહ્યું: 'શું તેમને તેમના કાર્યમાં મજબૂર કર્યા છે?' આપે ફરમાવ્યું: 'અલ્લાહ સુબ્હાનહુ તેનાથી આદિલતર છે કે તેમને કોઈ કાર્ય પર મજબૂર કરે અને પછી તેમને અઝાબ કરે.' તેઓએ કહ્યું: 'શું આ બે વસ્તુ વચ્ચે કોઈ ત્રીજી વસ્તુ છે?' આપે ફરમાવ્યું: 'હા, જેમ આસમાન અને ઝમીન વચ્ચે છે.' તેઓએ કહ્યું: 'તે શું છે?' આપે ફરમાવ્યું: 'અલ્લાહના રહસ્યોમાંથી એક રહસ્ય.'