وَ أَمَّا قَوْلُهُ مَنْ کانَ یَظُنُّ أَنْ لَنْ یَنْصُرَهُ اللهُ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ؛ فَإِنَّ الظَّنَّ فِی کِتَابِ اللَّهِ عَلَی وَجْهَیْنِ ظَنُّ یَقِینٍ وَ ظَنُّ شَکٍّ فَهَذَا ظَنُّ شَکٍّ قَالَ مَنْ شَکَّ أَنَّ اللَّهَ لَا یُثِیبُهُ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَهًِْ فَلْیَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَی السَّماءِ؛ أَیْ یَجْعَلُ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ اللَّهِ دَلِیلًا وَ الدَّلِیلُ عَلَی أَنَّ السَّبَبَ هُوَ الدَّلِیلُ قَوْلُ اللَّهِ فِی سُورَهًَْ الْکَهْفِ وَ آتَیْناهُ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ سَبَباً فَأَتْبَعَ سَبَباً أَیْ دَلِیلًا وَ قَالَ ثُمَّ لْیَقْطَعْ أَیْ یُمَیِّزُ وَ الدَّلِیلُ عَلَی أَنَّ الْقَطْعَ هُوَ التَّمْیِیزُ قَوْلُهُ وَ قَطَّعْناهُمُ اثْنَتَیْ عَشْرَةَ أَسْباطاً أُمَماً أَیْ مَیَّزْنَاهُمْ فَقَوْلُهُ ثُمَّ لْیَقْطَعْ أَیْ یُمَیِّزُ فَلْیَنْظُرْ هَلْ یُذْهِبَنَّ کَیْدُهُ ما یَغِیظُ أَیْ حِیلَتُهُ وَ الدَّلِیلُ عَلَی أَنَّ الْکَیْدَ هُوَ الْحِیلَهًُْ قَوْلُهُ تَعَالَی کَذلِکَ کِدْنا لِیُوسُفَ أَیِ احْتَلْنَا لَهُ حَتَّی حَبَسَ أَخَاهُ وَ قَوْلُهُ یَحْکِی قَوْلَ فِرْعَوْنَ فَأَجْمِعُوا کَیْدَکُمْ أَیْ حِیلَتُکُمْ قَالَ فَإِذَا وَضَعَ لِنَفْسِهِ سَبَباً وَ مَیَّزَ دَلَّهُ عَلَی الْحَقِّ وَ أَمَّا الْعَامَّهًُْ فَإِنَّهُمْ رَوَوْا فِی ذَلِکَ أَنَّهُ مَنْ لَمْ یُصَدِّقْ بِمَا قَالَ اللَّهُ فَلْیُلْقِ حَبْلًا إِلَی سَقْفِ الْبَیْتِ ثُمَّ لْیَخْتَنِقْ.
علیّ‌بن‌ابراهیم ( در ذیل آیه‌ی مَنْ کانَ یَظُنُّ أَنْ لَنْ یَنْصُرَهُ اللهُ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَة؛ گوید: کلمه‌ی «ظنّ» در قرآن به دو معنا آمده است: یکی به معنای یقین و دیگری به معنای شکّ و گمان؛ و در این آیه به معنای شک و گمان است و معنای آیه چنین است: هرکس گمان می‌کند که خداوند در دنیا و آخرت به پیامبرش پاداش نمی‌دهد فَلْیَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَی السَّمَاءِ یعنی میان خود و خداوند، دلیل و راهنمایی قرار دهد؛ و دلیل بر این که در این جا کلمه‌ی سبب به معنای دلیل و راهنماست این سخن خداوند در سوره‌ی کهف می‌باشد [که فرموده است]: ما به او (ذوالقرنین) در روی زمین، قدرت و حکومت دادیم و اسباب هر چیز را در اختیارش گذاشتیم. او از این اسباب، پیروی و [استفاده] کرد ( کهف/۸۵۸۴ ) که در این جا سبب، به معنای دلیل و راهنما آمده است. ثُمَّ لْیَقْطَعْ؛ یعنی [میان حقّ و باطل] جدا کند؛ و دلیل بر اینکه در اینجا قطع به معنای جداکردن است این سخن خداوند می‌باشد [که فرموده است]: و آنان را به دوازده عشیره که هریک امّتی بودند تقسیم کردیم. ( اعراف/۱۶۰ ) یعنی آن‌ها را از یکدیگر جدا نمودیم؛ بنابراین ثُمَّ لْیَقْطَعْ یعنی جدا کند. فَلْیَنْظُرْ هَلْ یُذْهِبَنَّ کَیْدُهُ مَا یَغِیظُ؛ یعنی [ببیند] این چاره‌اندیشی او [خشمش را فرو می‌نشاند]؛ و دلیل بر اینکه کید در اینجا به معنای چاره‌اندیشی است این سخن خداوند می‌باشد [که فرموده است]: اینگونه راه چاره را به یوسف یاد دادیم. ( یوسف/۷۶ ) یعنی برای او چاره اندیشی نمودیم تا برادرش را [پیش خود] نگه دارد؛ و [دلیل دیگر] این سخن خداوند است که از زبان فرعون نقل می‌فرماید: پس حیله و نیرنگتان را گرد آورید. ( طه/۶۴ ) یعنی تمام راهکارهای خود را [گرد آورید]. پس هنگامی‌که چنین کسی برای خود دلیل و راهنمایی قرار دهد و [میان حقّ و باطل] جدا کند این‌کار او را به حقیقت رهنمون شود. امّا علمای اهل سنت در مورد این آیه، روایت کرده‌اند که هرکس سخن خداوند را تصدیق نکند باید طنابی به سقف خانه بیاویزد و خود را خفه نماید.
Ali ibn Ibrahim (may Allah have mercy on him): Regarding the verse مَنْ کانَ یَظُنُّ أَنْ لَنْ یَنْصُرَهُ اللهُ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَة [Whoever thinks that Allah will not help him in this world and the Hereafter], he said: The word "zann" (thinking) in the Qur'an has come in two meanings: one is certainty and the other is doubt and supposition; and in this verse it is in the sense of doubt and supposition. The meaning of the verse is this: Whoever supposes that Allah will not reward His Prophet in this world and the Hereafter, فَلْیَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَی السَّمَاءِ [let him stretch a rope to the sky] — meaning let him place between himself and Allah a proof and guide. The evidence that the word "sabab" here means proof and guide is this saying of Allah in Surah al-Kahf [where He has said]: We gave him (Dhul-Qarnayn) power and dominion on the earth and placed at his disposal the means (asbab) of everything. He followed and [made use of] these means (Kahf/84-85), where "sabab" has come in the sense of proof and guide. ثُمَّ لْیَقْطَعْ [then let him cut off] — meaning let him separate [truth from falsehood]. The evidence that "qat'" here means separating is this saying of Allah [where He has said]: And We divided them into twelve tribes, each being a community (A'raf/160) — meaning We separated them from one another. So ثُمَّ لْیَقْطَعْ means let him separate. فَلْیَنْظُرْ هَلْ یُذْهِبَنَّ کَیْدُهُ مَا یَغِیظُ [then let him see whether his stratagem will remove that which enrages him] — meaning [let him see whether] this contrivance of his [will calm his anger]. The evidence that "kayd" here means contrivance is this saying of Allah [where He has said]: Thus did We teach the stratagem to Yusuf (Yusuf/76) — meaning We contrived for him so that he might keep his brother [with himself]. And [another proof] is the saying of Allah which He narrates from the tongue of Pharaoh: So gather your stratagem (Ta-Ha/64) — meaning [gather] all your schemes. So when such a person places for himself a proof and guide and separates [truth from falsehood], this act guides him to the truth. But the scholars of the Sunnis have narrated regarding this verse that whoever does not affirm the word of Allah should hang a rope from the ceiling of his house and strangle himself.
અલી ઇબ્ને ઇબ્રાહીમ (રહમતુલ્લાહિ અલયહિ): આયત مَنْ کانَ یَظُنُّ أَنْ لَنْ یَنْصُرَهُ اللهُ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَة [જે માને છે કે અલ્લાહ તેને દુનિયા અને આખેરતમાં મદદ નહીં કરે] વિશે તેઓ કહે છે: કુરઆનમાં "ઝન્ન" (ગુમાન) શબ્દ બે અર્થોમાં આવ્યો છે: એક યકીનના અર્થમાં અને બીજો શક અને ગુમાનના અર્થમાં; અને આ આયતમાં તે શક અને ગુમાનના અર્થમાં છે. આયતનો અર્થ આ પ્રમાણે છે: જે કોઈ એવું માને છે કે અલ્લાહ દુનિયા અને આખેરતમાં પોતાના પયગંબરને બદલો નહીં આપે فَلْیَمْدُدْ بِسَبَبٍ إِلَی السَّمَاءِ [તો તે આસમાન સુધી દોરી ખેંચે] એટલે કે પોતાની અને અલ્લાહની વચ્ચે એક દલીલ અને માર્ગદર્શક રાખે; અને અહીં "સબબ" શબ્દ દલીલ અને માર્ગદર્શકના અર્થમાં છે તેની દલીલ સૂરએ કહફમાં અલ્લાહનું આ કથન છે [જ્યાં તેણે ફરમાવ્યું છે]: અમે તેને (ઝુલકરનૈનને) ધરતી પર સત્તા અને હકૂમત આપી અને દરેક વસ્તુના અસબાબ (સાધનો) તેના હાથમાં આપ્યાં. તેણે આ અસબાબનું અનુસરણ કર્યું અને [ઉપયોગ કર્યો] (કહફ/૮૪-૮૫) જ્યાં "સબબ" દલીલ અને માર્ગદર્શકના અર્થમાં આવ્યો છે. ثُمَّ لْیَقْطَعْ [પછી કાપી નાખે] એટલે કે [હક અને બાતિલ વચ્ચે] જુદાઈ પાડે; અને અહીં "કત્અ" જુદાઈ પાડવાના અર્થમાં છે તેની દલીલ અલ્લાહનું આ કથન છે [જ્યાં તેણે ફરમાવ્યું છે]: અને અમે તેમને બાર જૂથોમાં વહેંચી નાખ્યા જેમાંથી દરેક એક ઉમ્મત હતી (અઅરાફ/૧૬૦) એટલે કે અમે તેમને એકબીજાથી જુદા કર્યા; તેથી ثُمَّ لْیَقْطَعْ એટલે કે જુદા પાડે. فَلْیَنْظُرْ هَلْ یُذْهِبَنَّ کَیْدُهُ مَا یَغِیظُ [પછી જુએ શું તેની યુક્તિ તે વસ્તુને દૂર કરે છે જે તેને ગુસ્સો ચઢાવે છે] એટલે કે [જુએ] આ તેની યુક્તિ [તેના ગુસ્સાને શાંત કરે છે]; અને અહીં "કૈદ" યુક્તિના અર્થમાં છે તેની દલીલ અલ્લાહનું આ કથન છે [જ્યાં તેણે ફરમાવ્યું છે]: આ રીતે અમે યૂસુફને યુક્તિ શીખવાડી (યૂસુફ/૭૬) એટલે કે અમે તેના માટે યુક્તિ કરી કે તે પોતાના ભાઈને [પોતાની પાસે] રાખી શકે; અને [બીજી દલીલ] અલ્લાહનું આ કથન છે જે ફિરઔનની જબાનેથી નકલ કરે છે: તો તમારી હીલા અને છળ એકઠાં કરો (તાહા/૬૪) એટલે કે તમારી બધી યુક્તિઓ [એકઠી કરો]. તો જ્યારે આવો કોઈ પોતાના માટે દલીલ અને માર્ગદર્શક રાખે અને [હક અને બાતિલ વચ્ચે] જુદાઈ પાડે તો આ કાર્ય તેને હકીકત તરફ માર્ગદર્શન આપશે. પરંતુ અહલે સુન્નતના આલિમો આ આયત વિશે રિવાયત કરે છે કે જે કોઈ અલ્લાહના કથનની તસ્દીક ન કરે તેણે પોતાના ઘરની છત પર દોરી લટકાવવી જોઈએ અને પોતાને ફાંસી લગાવવી જોઈએ.