فی الإحتجاج بِالْإِسْنَادِ عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیِّ (علیه السلام) قَالَ ذُکِرَ عِنْدَ الصَّادِقِ (علیه السلام) الْجِدَالُ فِی الدِّینِ وَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) وَ الْأَئِمَّهًَْ (علیهم السلام) قَدْ نَهَوْا عَنْهُ فَقَالَ الصَّادِقُ (علیه السلام) لَمْ یَنْهَ عَنْهُ مُطْلَقاً وَ لَکِنَّهُ نَهَی عَنِ الْجِدَالِ بِغَیْرِ الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ أَمَا تَسْمَعُونَ اللَّهَ یَقُولُ وَ لا تُجادِلُوا أَهْلَ الْکِتابِ إِلَّا بِالَّتِی هِیَ أَحْسَن ... قِیلَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَمَا الْجِدَالُ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ وَ الَّتِی لَیْسَتْ بِأَحْسَنَ قَالَ أَمَّا الْجِدَالُ الَّذِی بِغَیْرِ الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ فَأَنْ تُجَادِلَ مُبْطِلًا فَیُورِدَ عَلَیْکَ بَاطِلًا فَلَا تَرُدَّهُ بِحُجَّهًٍْ قَدْ نَصَبَهَا اللَّهُ وَ لَکِنْ تَجْحَدُ قَوْلَهُ أَوْ تَجْحَدُ حَقّاً یُرِیدُ ذَلِکَ الْمُبْطِلُ أَنْ یُعِینَ بِهِ بَاطِلَهُ فَتَجْحَدُ ذَلِکَ الْحَقَّ مَخَافَهًَْ أَنْ یَکُونَ لَهُ عَلَیْکَ فِیهِ حُجَّهًٌْ لِأَنَّکَ لَا تَدْرِی کَیْفَ الْمَخْلَصُ مِنْهُ فَذَلِکَ حَرَامٌ عَلَی شِیعَتِنَا أَنْ یَصِیرُوا فِتْنَهًًْ عَلَی ضُعَفَاءِ إِخْوَانِهِمْ وَ عَلَی الْمُبْطِلِینَ أَمَّا الْمُبْطِلُونَ فَیَجْعَلُونَ ضَعْفَ الضَّعِیفِ مِنْکُمْ إِذَا تَعَاطَی مُجَادَلَتَهُ وَ ضَعْفَ مَا فِی یَدِهِ حُجَّهًًْ لَهُ عَلَی بَاطِلِهِ وَ أَمَّا الضُّعَفَاءُ مِنْکُمْ فَتَعْمَی قُلُوبُهُمْ لِمَا یَرَوْنَ مِنْ ضَعْفِ الْمُحِقِّ فِی یَدِ الْمُبْطِلِ وَ أَمَّا الْجِدَالُ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ فَهُوَ مَا أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَی بِهِ نَبِیَّهُ أَنْ یُجَادِلَ بِهِ مَنْ جَحَدَ الْبَعْثَ بَعْدَ الْمَوْتِ وَ إِحْیَاءِهِ لَهُ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَی حَاکِیاً عَنْهُ وَ ضَرَبَ لَنا مَثَلًا وَ نَسِیَ خَلْقَهُ قالَ مَنْ یُحْیِ الْعِظامَ وَ هِیَ رَمِیمٌ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَی فِی الرَّدِّ عَلَیْهِ قُلْ یَا مُحَمَّدُ یُحْیِیهَا الَّذِی أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ هُوَ بِکُلِّ خَلْقٍ عَلِیمٌ الَّذِی جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً فَإِذا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ فَأَرَادَ اللَّهُ مِنْ نَبِیِّهِ أَنْ یُجَادِلَ الْمُبْطِلَ الَّذِی قَالَ کَیْفَ یَجُوزُ أَنْ یَبْعَثَ هَذِهِ الْعِظَامَ وَ هِیَ رَمِیمٌ فَقَالَ اللَّهُ قُلْ یُحْیِیهَا الَّذِی أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ أَ فَیَعْجِزُ مَنِ ابْتَدَأَ بِهِ لَا مِنْ شَیْءٍ أَنْ یُعِیدَهُ بَعْدَ أَنْ یَبْلَی بَلِ ابْتِدَاؤُهُ أَصْعَبُ عِنْدَکُمْ مِنْ إِعَادَتِهِ ثُمَّ قَالَ الَّذِی جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً أَیْ إِذَا کَانَ قَدْ کَمَّنَ النَّارَ الْحَارَّهًَْ فِی الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ الرَّطْبِ ثُمَّ یَسْتَخْرِجُهَا فَعَرَّفَکُمْ أَنَّهُ عَلَی إِعَادَهًِْ مَنْ بَلِیَ أَقْدَرُ ثُمَّ قَالَ أَ وَ لَیْسَ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلی أَنْ یَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلی وَ هُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِیمُ أَیْ إِذَا کَانَ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ أَعْظَمَ وَ أَبْعَدَ فِی أَوْهَامِکُمْ وَ قَدَرِکُمْ أَنْ یَقْدِرُوا عَلَیْهِ مِنْ إِعَادَهًِْ الْبَالِی فَکَیْفَ جَوَّزْتُمْ مِنَ اللَّهِ خَلْقَ الْأَعْجَبِ عِنْدَکُمْ وَ الْأَصْعَبِ لَدَیْکُمْ وَ لَمْ تُجَوِّزُوا مِنْهُ مَا هُوَ أَسْهَلُ عِنْدَکُمْ مِنْ إِعَادَهًِْ الْبَالِی قَالَ الصَّادِقُ ع فَهَذَا الْجِدَالُ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ لِأَنَّ فِیهَا قَطْعَ عُذْرِ الْکَافِرِینَ وَ إِزَالَهًَْ شُبَهِهِمْ وَ أَمَّا الْجِدَالُ بِغَیْرِ الَّتِی هِیَ أَحْسَنُ فَأَنْ تَجْحَدَ حَقّاً لَا یُمْکِنُکَ أَنْ تُفَرِّقَ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ بَاطِلِ مَنْ تُجَادِلُهُ وَ إِنَّمَا تَدْفَعُهُ عَنْ بَاطِلِهِ بِأَنْ تَجْحَدَ الْحَقَّ فَهَذَا هُوَ الْمُحَرَّمُ لِأَنَّکَ مِثْلُهُ جَحَدَ هُوَ حَقّاً وَ جَحَدْتَ أَنْتَ حَقّاً آخَر.
امام صادق (علیه السلام)- در کتاب «الإحتجاج» از قول امام امام عسکری (علیه السلام) نقل شده: خدمت امام صادق (علیه السلام) سخن از این شد که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) و ائمّه (علیهم السلام) از بحث و مناظره دینی نهی کرده‌اند. ایشان فرمود: «به طور کلی نهی نکرده‌اند آنچه مورد نهی قرار گرفته، جدال و بحث و مناظره‌ایست که از طریق احسن نباشد. به این آیه توجه نمی‌کنید که می‌فرماید: با اهل کتاب جز به روشی که از همه نیکوتر است مجادله نکنید. ( عنکبوت/۴۶ ) ... کسی گفت: «ای پسر رسول خدا (صلی الله علیه و آله)! جدال از راه صحیح و غیر صحیح کدام است»؟ فرمود: «امّا جدالی صحیح نیست که با یاوه‌سرایی به بحث بپردازی و او دلیلی باطل اقامه نماید ولی تو با دلیلی که خداوند به حق در مقابل او قرار داده، باطلش را رد نکنی و فقط حرف او را انکار کنی یا منکر یک واقعیّت و ادّعای صحیحی بشوی که او برای اثبات ادعای باطل خود کمک گرفته، از ترس اینکه مبادا این واقعیّت تو را در ادّعایت مغلوب نماید، چون نمی‌دانی چگونه از چنگ او رهایی یابی. این چنین مناظره‌ای که موجب تشویش خاطر ضعفای برادران خود شود و یاوه‌سرایان فرصت یابند، بر شیعیان ما حرام است زیرا یاوه‌سرایان و مدّعیان باطل ضعف او را دلیل بر صحت مدّعای باطل خود می‌گیرند و ضعیفان از برادرانتان در چنین گیر و داری دلگیر می‌شوند، چون می‌بینند اعتقاد صحیح آن‌ها در چنگ یک یاوه‌سرا تضعیف گردید. امّا مناظره احسن همان مناظره‌ای است که خداوند پیامبرش را مامور می‌کند تا با کسانی که منکر قیامت و حشر و نشرند بنماید. خداوند از قول آن‌ها نقل می‌کند: برای ما مثلی زد ولی آفرینش خود را فراموش کرده بود. گفت چه کس این استخوان پوسیده را زنده می‌کند؟ ( یس/۷۸ ) خداوند در ردّ او می‌فرماید: بگو یا محمّد! (صلی الله علیه و آله) کسی آن‌ها را زنده می‌کند که در آغاز بیافریده است، و او به هر آفرینشی داناست* آن خدایی که از درخت سبز برایتان آتش پدید آورد و شما از آن آتش می‌افروزید ( یس/۸۰۷۹ ) خداوند از پیامبرش می‌خواهد که با یاوه‌سرایان به مناظره پردازد. سپس می‌فرماید: آن خدایی که از درخت سبز برایتان آتش پدید آورد و شما از آن آتش می‌افروزید یعنی با این کار می‌فهماند که او بر اعاده چیزی که کهنه است قادرتر است. سپس می‌فرماید: آیا کسی که آسمانها و زمین را آفریده است نمی‌تواند همانندشان را بیافریند؟ آری می‌تواند، که او آفریننده‌ای داناست ( یس/۸۱ )» یعنی وقتی آفرینش آسمانها و زمین در نظر شما مشکلتر و بعیدتر از خلق دوباره پوسیده‌ها باشد، چگونه آفرینش آنچه را به نظر مشکلتر است را می‌پذیرند؛ ولی آنچه ساده‌تر است که خلق دوباره موجودات پوسیده و کهنه باشد را نمی‌پذیرند». امام صادق (علیه السلام) فرمود: «این است جدال احسن، زیرا بهانه‌ی کفّار را قطع و شبهه‌ی آن‌ها را بر طرف می‌نماید. امّا جدال غیر احسن به این است که حقی را انکار نمایی چون نمی‌توانی بین آن و باطلی را که ادّعا می‌کند این جدال حرام است تمیز دهی؛ پس تو نیز مانند او هستی، او یک واقعیّت را انکار نموده و تو واقعیّت دیگری را».
Imam Sadiq (peace be upon him): In the book al-Ihtijaj, it is narrated on the authority of Imam Askari (peace be upon him): In the presence of Imam Sadiq (peace be upon him), it was mentioned that the Messenger of Allah (peace be upon him and his family) and the Imams (peace be upon them) had forbidden religious debate and disputation. He said: "They did not forbid it absolutely. What has been forbidden is the kind of debate and disputation which is not by the best method. Do you not pay attention to this verse which says: 'And do not dispute with the People of the Book except by that which is best' (Al-Ankabut/46)?" ... Someone said: "O son of the Messenger of Allah (peace be upon him and his family)! What is disputation by the correct way and by the incorrect way?" He said: "As for the incorrect disputation, it is that you engage in debate with a proponent of falsehood, and he presents to you a false argument, but you do not refute his falsehood with the proof that Allah in truth has set against him — you merely deny his statement, or you deny a fact and a correct claim which he has drawn upon to support his false claim, out of fear that this fact might overcome you in your own claim, because you do not know how to free yourself from his grip. Such disputation, which causes distress to the weak among your brothers and gives opportunity to the proponents of falsehood, is forbidden upon our Shia — for the proponents of falsehood and the claimants of falsehood take his weakness as evidence for the soundness of their own false claim, and the weak among your brothers become disheartened in such a struggle, because they see that the correct belief has been weakened in the grip of a proponent of falsehood. As for the best disputation, it is the disputation with which Allah commands His Prophet to engage those who deny the resurrection and the gathering. Allah quotes from them: 'He set forth a parable for Us, and forgot his own creation. He said: Who will give life to these bones when they have rotted?' (Ya-Sin/78). Allah, in refutation of him, says: 'Say, O Muhammad (peace be upon him and his family)! He will give them life who brought them into being at first, and He is Knower of every creation * He who has produced fire for you from the green tree, so that from it you kindle' (Ya-Sin/79-80). Allah wants His Prophet to enter into disputation with the proponents of falsehood. Then He says: 'He who has produced fire for you from the green tree, so that from it you kindle' — that is, by this act He conveys that He is more capable of restoring something which has become worn out. Then He says: 'Is not He Who created the heavens and the earth able to create the like of them? Yes indeed, and He is the All-Knowing Creator' (Ya-Sin/81)" — meaning: when in your view the creation of the heavens and the earth is more difficult and more remote than creating the decayed ones anew, how do they accept the creation of that which seems more difficult, yet do not accept that which is simpler, which is the re-creation of decayed and worn-out beings? Imam Sadiq (peace be upon him) said: "This is the best disputation, because it cuts off the excuse of the disbelievers and removes their doubt. But disputation by other than the best is that you deny a truth because you cannot distinguish between it and the falsehood which he claims — this disputation is forbidden; you too are then like him: he denied one fact and you denied another fact."
ઇમામ સાદિક (અલયહિસ્સલામ): કિતાબ "અલ-ઇહ્તેજાજ"માં ઇમામ અસ્કરી (અલયહિસ્સલામ)ના કથનથી નકલ થયું છે: ઇમામ સાદિક (અલયહિસ્સલામ)ની સેવામાં વાત થઈ કે પયગંબર અકરમ (સલ્લલ્લાહો અલયહે વ આલેહી વસલ્લમ) અને અઇમ્મા (અલયહેમુસ્સલામ)એ ધાર્મિક ચર્ચા અને મુનાઝેરાથી મના કરી છે. તેમણે ફરમાવ્યું: "તેમણે તદ્દન સામાન્ય રીતે મના નથી કરી; જેની મના કરવામાં આવી છે તે એવી જિદાલ, ચર્ચા અને મુનાઝેરા છે જે ઉત્તમ રીતે ન હોય. શું તમે આ આયત પર ધ્યાન નથી આપતા જે ફરમાવે છે: 'અહલે કિતાબ સાથે એવી રીતથી કે જે સૌથી ઉત્તમ છે તે સિવાય મુજાદલા ન કરો' (અન્કબૂત/૪૬)?" ... કોઈએ કહ્યું: "ઓ રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહો અલયહે વ આલેહી વસલ્લમ)ના પુત્ર! સાચી અને ખોટી રીતથી થતી જિદાલ કઈ છે?" તેમણે ફરમાવ્યું: "એ જિદાલ સાચી નથી કે તમે એક વ્યર્થ બોલનાર સાથે ચર્ચામાં પ્રવેશો અને તે એક બાતિલ દલીલ રજૂ કરે, પરંતુ તમે એ દલીલ કે જે અલ્લાહે તેની સામે હકના રૂપમાં મૂકી છે, તેના દ્વારા તેના બાતિલને રદ ન કરો અને માત્ર તેની વાતનો ઇન્કાર કરો, અથવા એક હકીકત અને સાચા દાવાનો ઇન્કાર કરો કે જેને તેણે પોતાના બાતિલ દાવાની પુષ્ટિ માટે લીધો છે, આ ડરથી કે કદાચ આ હકીકત તમને તમારા દાવામાં પરાજિત કરી દે, કારણ કે તમે નથી જાણતા કે તેના પંજામાંથી કેવી રીતે છૂટવું. આવો મુનાઝેરો કે જેનાથી તમારા નબળા ભાઈઓના મનમાં અસ્વસ્થતા થાય અને વ્યર્થ બોલનારાઓને તક મળે, અમારા શિયાઓ પર હરામ છે; કારણ કે વ્યર્થ બોલનારાઓ અને બાતિલના દાવેદારો તેની નબળાઈને પોતાના બાતિલ દાવાની સચ્ચાઈની દલીલ બનાવે છે, અને તમારા ભાઈઓમાંના નબળા લોકો આવી પરિસ્થિતિમાં ઉદાસ થઈ જાય છે, કારણ કે તેઓ જુએ છે કે તેમની સાચી માન્યતા એક વ્યર્થ બોલનારના પંજામાં નબળી પડી ગઈ. પરંતુ ઉત્તમ મુનાઝેરો એ જ મુનાઝેરો છે કે જેને અંજામ આપવા માટે અલ્લાહ પોતાના પયગંબરને એ લોકો સાથે હુકમ આપે છે જેઓ કયામત અને હશ્ર વ નશ્રનો ઇન્કાર કરે છે. અલ્લાહ તેમના કથનથી નકલ કરે છે: 'તેણે અમારા માટે એક મિસાલ આપી અને પોતાની ખિલ્કતને ભૂલી ગયો. તેણે કહ્યું કે કોણ આ સડેલા હાડકાંને જીવિત કરશે?' (યાસીન/૭૮). અલ્લાહ તેના જવાબમાં ફરમાવે છે: 'કહો ઓ મુહમ્મદ (સલ્લલ્લાહો અલયહે વ આલેહી વસલ્લમ)! તેમને એ જીવિત કરશે જેણે તેમને પ્રથમ વખત પેદા કર્યા હતા, અને તે દરેક ખિલ્કતને જાણનાર છે * એ અલ્લાહ કે જેણે લીલા વૃક્ષમાંથી તમારા માટે આગ પેદા કરી અને તમે તેનાથી આગ પ્રગટાવો છો' (યાસીન/૭૯-૮૦). અલ્લાહ પોતાના પયગંબર પાસેથી ચાહે છે કે તેઓ વ્યર્થ બોલનારાઓ સાથે મુનાઝેરો કરે. પછી ફરમાવે છે: એ અલ્લાહ કે જેણે લીલા વૃક્ષમાંથી તમારા માટે આગ પેદા કરી અને તમે તેનાથી આગ પ્રગટાવો છો — યાની આ કામથી તે સમજાવે છે કે તે એવી વસ્તુને ફરીથી બનાવવા પર વધુ કાદિર છે જે જૂની થઈ ગઈ છે. પછી ફરમાવે છે: 'શું જેણે આસમાનો અને જમીનને પેદા કરી છે તે તેમના જેવાને પેદા કરવા સક્ષમ નથી? હા, છે, અને તે જાણનાર પેદા કરનાર છે' (યાસીન/૮૧)" — યાની જ્યારે તમારી નજરમાં આસમાનો અને જમીનની ખિલ્કત સડેલી ચીજોને ફરીથી પેદા કરવા કરતાં વધુ મુશ્કેલ અને દૂરની હોય, તો કેવી રીતે તેઓ એ વસ્તુની ખિલ્કતને સ્વીકારે છે જે વધુ મુશ્કેલ જણાય છે, પરંતુ એ સ્વીકારતા નથી જે વધુ સહેલી છે, એટલે કે સડેલી અને જૂની થઈ ગયેલી મખ્લૂકાતને ફરીથી પેદા કરવી? ઇમામ સાદિક (અલયહિસ્સલામ)એ ફરમાવ્યું: "આ છે જિદાલ-એ-અહસન (ઉત્તમ મુનાઝેરો), કારણ કે તે કાફિરોના બહાનાને ખતમ કરે છે અને તેમની શંકાને દૂર કરે છે. પરંતુ જિદાલ-એ-ગૈર-અહસન એ છે કે તમે કોઈ હકનો ઇન્કાર કરો કારણ કે તમે તેની અને એ બાતિલની વચ્ચે જે તે દાવો કરે છે તફાવત નથી કરી શકતા — આ જિદાલ હરામ છે; તો પછી તમે પણ તેના જેવા જ છો, તેણે એક હકીકતનો ઇન્કાર કર્યો અને તમે બીજી હકીકતનો ઇન્કાર કર્યો."