أَنَ الْخَلَائِقَ إِذَا عَایَنُوا الْقِیَامَهًَْ وَ دِقَّهًَْ الْحِسَابِ وَ أَلِیمَ الْعَذَابِ فَإِنَّ الْأَبَ یَوْمَئِذٍ یَتَعَلَّقُ بِوَلَدِهِ فَیَقُولُ أَیْ بُنَیَّ کُنْتُ لَکَ فِی دَارِ الدُّنْیَا أَ لَمْ أُرَبِّکَ وَ أُغَذِّیکَ وَ أُطْعِمُکَ مِنْ کَدِّی وَ أُکْسِیکَ وَ أُعَلِّمُکَ الْحِکَمَ وَ الْآدَابَ وَ أُدَرِّسُکَ آیَاتِ الْکِتَابِ وَ أُزَوِّجُکَ کَرِیمَهًًْ مِنْ قَوْمِی وَ أَنْفَقْتُ عَلَیْکَ وَ عَلَی زَوْجَتِکَ فِی حَیَاتِی وَ آثَرْتُکَ عَلَی نَفْسِی بِمَالِی بَعْدَ وَفَاتِی فَیَقُولُ صَدَقْتَ فِیمَا قُلْتَ یَا أَبِی فَمَا حَاجَتُکَ فَیَقُولُ یَا بُنَیَّ إِنَّ مِیزَانِی قَدْ خَفَّتْ وَ رَجَحَتْ سَیِّئَاتِی عَلَی حَسَنَاتِی وَ قَالَتِ الْمَلَائِکَهًُْ یَحْتَاجُ کِفَّهًُْ حَسَنَاتِکَ إِلَی حَسَنَهًٍْ وَاحِدَهًٍْ حَتَّی ترجع {تَرْجِحَ} بِهَا وَ إِنِّی أُرِیدُ أَنْ تَهَبَ لِی حَسَنَهًًْ وَاحِدَهًًْ أُثَقِّلُ بِهَا مِیزَانِی فِی هَذَا الْیَوْمِ الْعَظِیمِ خَطَرُهُ قَالَ فَیَقُولُ الْوَلَدُ لَا وَ اللَّهِ یَا أَبَتِ إِنِّی أَخَافُ مِمَّا خِفْتَهُ أَنْتَ وَ لَا أُطِیقُ أُعْطِیکَ مِنْ حَسَنَاتِی شَیْئاً قَالَ فَیَذْهَبُ عَنْهُ الْأَبُ بَاکِیاً نَادِماً عَلَی مَا کَانَ أَسْدَی إِلَیْهِ فِی دَارِ الدُّنْیَا وَ کَذَلِکَ قِیلَ الْأُمُّ تَلْقَی وَلَدَهَا فِی ذَلِکَ الْیَوْمِ فَتَقُولُ یَا بُنَیَّ أَ لَمْ یَکُنْ بَطْنِی لَکَ وِعَاءً فَیَقُولُ بَلَی یَا أُمَّاهْ فَتَقُولُ أَ لَمْ یَکُنْ ثَدْیَیَّ لَکَ سِقَاءً فَیَقُولُ بَلَی یَا أُمَّاهْ فَتَقُولُ لَهُ إِنَّ ذُنُوبِی أَثْقَلَتْنِی فَأُرِیدُ أَنْ تَحْمِلَ عَنِّی ذَنْباً وَاحِداً فَیَقُولُ إِلَیْکَ عَنِّی یَا أُمَّاهْ فَإِنِّی مَشْغُولٌ بِنَفْسِی فَتَرْجِعُ عَنْهُ بَاکِیَهًًْ وَ ذَلِکَ تَأْوِیلُ قَوْلِهِ تَعَالَی فَلا أَنْسابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذٍ وَ لا یَتَساءَلُونَ قَالَ وَ یَتَعَلَّقُ الزَّوْجُ بِزَوْجَتِهِ فَیَقُولُ یَا فُلَانَهًُْ أَیَّ زَوْجٍ کُنْتُ لَکِ فِی الدُّنْیَا فَتُثْنِی عَلَیْهِ خَیْراً وَ تَقُولُ نِعْمَ الزَّوْجُ کُنْتَ لِی فَیَقُولُ لَهَا أَطْلُبُ مِنْکِ حَسَنَهًًْ وَاحِدَهًًْ لَعَلِّی أَنْجُو بِهَا مِمَّا تَرَیْنَ مِنْ دِقَّهًِْ الْحِسَابِ وَ خِفَّهًِْ الْمِیزَانِ وَ الْجَوَازِ عَلَی الصِّرَاطِ فَتَقُولُ لَهُ لَا وَ اللَّهِ إِنِّی لَا أُطِیقُ ذَلِکَ وَ إِنِّی لَأَخَافُ مِثْلَ مَا تَخَافُهُ أَنْتَ فَیَذْهَبُ عَنْهَا بِقَلْبٍ حَزِینٍ حَیْرَانَ وَ ذَلِکَ وَرَدَ فِی تَأْوِیلِ قَوْلِهِ تَعَالَی وَ إِنْ تَدْعُ مُثْقَلَةٌ إِلی حِمْلِها لا یُحْمَلْ مِنْهُ شَیْءٌ وَ لَوْ کانَ ذا قُرْبی یَعْنِی أَنَّ النَّفْسَ الْمُثْقَلَهًَْ بِالذُّنُوبِ تَسْأَلُ أَهْلَهَا وَ قَرَابَتَهَا أَنْ یَحْمِلُوا عَنْهَا شَیْئاً مِنْ حَمْلِهَا وَ ذُنُوبِهَا فَإِنَّهُمْ لَا یَحْمِلُونَهُ بَلْ یَکُونُ حَالُهُمْ یَوْمَ الْقِیَامَهًِْ نَفْسِی نَفْسِی کَمَا قَالَ تَعَالَی یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ وَ أُمِّهِ وَ أَبِیهِ وَ صاحِبَتِهِ وَ بَنِیهِ. لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ یَوْمَئِذٍ شَأْنٌ یُغْنِیهِ.
پیامبر (صلی الله علیه و آله)- در خبر صحیح از نبیّاکرم (صلی الله علیه و آله) است که: همانا مردمان هرگاه روز رستاخیز و دقّت حساب و دردناکی عذاب را لمس کنند، همانا پدر در این روز به فرزندش می‌چسبد و می‌گوید: «من چطور پدری برای تو در دنیا بودم؟ آیا من تو را تربیت نکردم، از دسترنج و زحمت خودم تو را غذا ندادم و تو را نپوشاندم؟ احکام را به تو نیاموختم، آیا قرآن را به تو آموختم از فامیل خودم برای تو زن تزویج کردم، بودجه‌ی زندگی تو و همسرت را تا زنده بودم تأمین کردم بعد از مرگ هم مال فراوانی برایت به‌جا گذاشتم». فرزند می‌گوید: «پدرم! راست و درست می‌فرمایی، خواستهی شما چیست»؟ پدر می‌گوید: «پسرم! همانا میزان عمل و کردارم سبک است، گناهم از ثوابم بیشتر است، فرشتگان گفته‌اند اگر یک حسنه‌ی دیگر داشته باشی میزان خوبی‌ها از بدی‌ها سنگین‌تر می‌شود هم‌اکنون خواهش من از شما این است که یک حسنه از کردار نیک خویش به من ببخشی تا میزان خوبی‌هایم بهواسطهی همان حسنه سنگین شود امروزی که خطرش بزرگ است». فرزند به پدر می‌گوید: «نه، به خدا حاضر نمی‌شوم پدر جان! خود من هم می‌ترسم که کفّه‌ی گناهانم سنگین و کفّه‌ی کارهای نیک من سبک باشد، من قدرت اینکه چیزی به تو ببخشم ندارم». سپس پدر می‌رود درحالیکه پشیمان و گریان است بر آن خوبی‌ها که به فرزندش در دنیا کرده و همین‌طور مادر نیز فرزندش را در این روز ملاقات می‌کند و می‌گوید: «پسرم! آیا رحم من جایگاه تو نبود»؟ می‌گوید: «بلی، ای مادر»! مادر می‌گوید: «آیا پستانم برای تو وسیلهی آشامیدنی نبود»؟ می‌گوید: بلی، مادرم»! سپس مادر می‌گوید: «پسرم! گناهانم سنگین و فراوان است از تو می‌خواهم که یکی از گناهانم را تو تحمّل کنی و بپذیری تا سبک‌بار شوم». می‌گوید: «ای مادر، از من دور شو! همانا من سرگرم نفس و حساب خودم می‌باشم سپس اشک‌ریزان از پسر جدا می‌شود این است تأویل گفتهی خدای تعالی: هیچ یک از پیوندهای خویشاوندی میان آنها در آن روز نخواهد بود و از یکدیگر تقاضای کمک نمی‌کنند [چون کاری از کسی ساخته نیست]! ( مؤمنون/۱۰۱ ) و مرد هم به همسر متوسّل می‌شود و می‌گوید: «فلانی من چطور همسری بودم برای تو در دنیا»؟ زن، اوّل او را ستایش به خوبی می‌کند و می‌گوید که تو شوهر خوبی بودی برایم». سپس مرد به او می‌گوید: «من فقط یک حسنه از تو می‌خواهم شاید بدان واسطهی نجات پیدا کنم و وارهم از این باریک‌بینی حساب و سبکی میزان و عبور از صراط». زن به‌همسرش می‌گوید: «نه به خدا! من طاقت این را ندارم من هم مانند تو از سرنوشت امروزم بیمناکم». پس شوهر با دلی غمگین و افسرده و سرگردان از کنار زن می‌رود. این موضوع در تأویل گفتهی خدای تعالی: اگر شخص سنگین‌باری دیگری را برای حمل گناه خود بخواند، چیزی از آن را بر دوش نخواهد گرفت، هر چند از نزدیکان او باشد! ( فاطر/۱۸ ) یعنی نفسی که گرانبار به گناه شده از اهل خود می‌خواهد که چیزی از بار او بردارند، همانا ایشان باری از گناهش را برنمی‌دارند؛ بلکه حال مردم روز قیامت چنین است هرکسی می‌گوید: «خودم، خودم، آنچنان که خدای تعالی می‌فرماید: یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ* وَ أُمِّهِ وَ أَبِیهِ* وَ صاحِبَتِهِ وَ بَنِیهِ* لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ یَوْمَئِذٍ شَأْنٌ یُغْنِیهِ، روزیکه فرار می‌کند مرد از برادرش و مادر و پدرش و از همسر و برادرش، برای هر مردی از ایشان روز چنین کاری است که او را از هرچیز بی‌نیاز می‌کند».
The Messenger of Allah (peace be upon him and his family): It is reported in an authentic narration from the noble Prophet (peace be upon him and his family) that: Indeed, when people perceive the Day of Resurrection and the meticulousness of the reckoning and the painfulness of the punishment, the father on that day will cling to his son and say: "What kind of father was I to you in the world? Did I not raise you, feed you from my toil and labour, and clothe you? Did I not teach you the rulings, did I not teach you the Qur'an, did I not marry you to a woman from my own family, did I not provide the expenses of your life and your wife's while I was alive, and after my death did I not leave abundant wealth for you?" The son says: "My father! You speak truly and rightly. What is your request?" The father says: "My son! Indeed, the scale of my deeds and actions is light; my sins are more than my rewards. The angels have said that if you had one more good deed, the scale of good would outweigh the scale of evil. Now my request from you is that you grant me one good deed from your righteous acts so that the scale of my good deeds becomes heavy by that very good deed, on this day whose danger is great." The son says to the father: "No, by Allah, I cannot agree, dear father! I too fear that the pan of my sins is heavy and the pan of my good deeds is light. I do not have the ability to grant you anything." Then the father goes away, regretful and weeping over the kindnesses he had shown to his son in the world. Likewise, the mother too meets her son on that day and says: "My son! Was not my womb your dwelling?" He says: "Yes, O mother!" The mother says: "Was not my breast the means of your drink?" He says: "Yes, my mother!" Then the mother says: "My son! My sins are heavy and many. I ask you to bear one of my sins and take it upon yourself so that I may become light-burdened." He says: "O mother, get away from me! Indeed, I am occupied with my own soul and my own reckoning." Then the mother departs from her son, shedding tears. This is the interpretation (ta'wil) of the saying of Allah the Exalted: فَلا أَنْسابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذٍ وَ لا یَتَساءَلُونَ [None of the ties of kinship between them will remain on that day, nor will they ask one another for help (because nothing can be done by anyone)!] (al-Mu'minun/101). And the man too clings to his wife and says: "So-and-so, what kind of husband was I to you in the world?" The woman first praises him with good, and says: "You were a good husband to me." Then the man says to her: "I want only one good deed from you; perhaps through it I may find deliverance and be saved from this meticulousness of the reckoning, and the lightness of the scale, and the crossing of the Sirat." The woman says to her husband: "No, by Allah! I do not have the strength for that. I too, like you, am fearful of my own fate today." So the husband goes away from her with a sorrowful, grieved and bewildered heart. This matter has come in the interpretation of the saying of Allah the Exalted: وَ إِنْ تَدْعُ مُثْقَلَةٌ إِلی حِمْلِها لا یُحْمَلْ مِنْهُ شَیْءٌ وَ لَوْ کانَ ذا قُرْبی [If a heavily burdened soul calls another to bear its load of sin, nothing of it will be carried, even if he be a close relative!] (Fatir/18) — that is, the soul burdened with sins asks its family to take something of its burden, but indeed they do not take it; rather, the state of people on the Day of Resurrection is such that each one says: "Myself, myself!", as Allah the Exalted says: یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ* وَ أُمِّهِ وَ أَبِیهِ* وَ صاحِبَتِهِ وَ بَنِیهِ* لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ یَوْمَئِذٍ شَأْنٌ یُغْنِیهِ [The day on which a man will flee from his brother, and his mother and his father, and his spouse and his sons — for every man among them, on that day, will be a concern that suffices him].
રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહો અલયહે વ આલેહી વસલ્લમ): નબીએ અકરમ (સલ્લલ્લાહો અલયહે વ આલેહી વસલ્લમ)થી સહીહ ખબરમાં છે કે: ખરેખર જ્યારે લોકો કયામતના દિવસને અને હિસાબની ઝીણવટને અને અઝાબની દર્દનાકતાને અનુભવશે, ખરેખર તે દિવસે પિતા પોતાના પુત્રને વળગી પડશે અને કહેશે: "હું દુનિયામાં તારા માટે કેવો પિતા હતો? શું મેં તારો ઉછેર નહોતો કર્યો, મારી મહેનત અને શ્રમથી તને ખવડાવ્યું અને પહેરાવ્યું નહોતું? શું મેં તને અહકામ (ધાર્મિક નિયમો) નહોતા શીખવ્યાં, શું મેં તને કુરઆન નહોતું શીખવ્યું, મારા કુટુંબમાંથી તારા માટે પત્ની નહોતી પરણાવી, હું જીવતો હતો ત્યાં સુધી તારા અને તારી પત્નીના જીવનનું ખર્ચ પૂરું પાડ્યું, અને મૃત્યુ પછી પણ તારા માટે પુષ્કળ માલ છોડી ગયો?" પુત્ર કહેશે: "પિતાજી! આપ સાચું અને સચોટ ફરમાવો છો, આપની ઈચ્છા શું છે?" પિતા કહેશે: "દીકરા! ખરેખર મારા આમાલનું ત્રાજવું હલકું છે, મારા ગુનાહ મારા સવાબ કરતાં વધારે છે, ફરિશ્તાઓએ કહ્યું છે કે જો તારી પાસે એક બીજી નેકી હોય તો નેકીઓનું ત્રાજવું બુરાઈઓથી ભારે થઈ જશે. હાલમાં મારી તારી પાસેથી વિનંતી એ છે કે તું તારા નેક કાર્યોમાંથી એક નેકી મને ભેટ આપ જેથી તે એક નેકીના કારણે મારી નેકીઓનું ત્રાજવું ભારે થઈ જાય, આજના દિવસે જેનો ખતરો ઘણો મોટો છે." પુત્ર પિતાને કહેશે: "ના, અલ્લાહની કસમ, હું તૈયાર નથી, પિતાજી! હું પણ ડરું છું કે મારા ગુનાહોનું પલ્લું ભારે અને મારા નેક કાર્યોનું પલ્લું હલકું હોય, મારામાં એટલી શક્તિ નથી કે તમને કંઈ ભેટ આપું." પછી પિતા જાય છે, પસ્તાવો કરતાં અને રડતાં, દુનિયામાં પોતાના પુત્ર પર જે ભલાઈઓ કરી હતી તેના પર. અને એ જ રીતે માતા પણ પોતાના પુત્રને તે દિવસે મળે છે અને કહે છે: "દીકરા! શું મારું રહેમ (ગર્ભાશય) તારું સ્થાન ન હતું?" તે કહે છે: "હા, ઓ માતા!" માતા કહે છે: "શું મારું સ્તન તારા માટે પીવાનું સાધન ન હતું?" તે કહે છે: "હા, મારી માતા!" પછી માતા કહે છે: "દીકરા! મારા ગુનાહ ભારે અને પુષ્કળ છે, હું તારી પાસેથી ઈચ્છું છું કે તું મારા ગુનાહોમાંથી એક ગુનાહ ઉઠાવી લે અને સ્વીકારે જેથી હું હલકી થાઉં." તે કહે છે: "ઓ માતા, મારાથી દૂર રહો! ખરેખર હું મારા પોતાના નફ્સ અને હિસાબમાં વ્યસ્ત છું." પછી માતા આંસુ વહાવતી પુત્રથી અલગ થાય છે. આ અલ્લાહ તઆલાના કથન ફَلا أَنْسابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذٍ وَ لا یَتَساءَلُونَ [તે દિવસે તેમની વચ્ચે ખાનદાની સંબંધોમાંથી કોઈ નહીં હોય અને એકબીજા પાસેથી મદદ માંગશે નહીં (કારણ કે કોઈથી કંઈ થઈ શકે તેમ નથી)!] (મુઅમિનૂન/૧૦૧) નું તાવીલ છે. અને પુરુષ પણ પોતાની પત્નીને વળગી પડે છે અને કહે છે: "ફલાણી, દુનિયામાં હું તારા માટે કેવો પતિ હતો?" સ્ત્રી, પ્રથમ તેની ભલાઈથી પ્રશંસા કરે છે અને કહે છે કે તું મારા માટે સારો પતિ હતો." પછી પુરુષ તેને કહે છે: "હું ફક્ત તારી પાસેથી એક નેકી માંગું છું, કદાચ તેના દ્વારા હું નજાત મેળવું અને હિસાબની આ ઝીણવટ, ત્રાજવાની હલકાઈ અને સિરાત પરથી પસાર થવાથી છૂટકારો પામું." સ્ત્રી પતિને કહે છે: "ના, અલ્લાહની કસમ! મારામાં આની તાકાત નથી, હું પણ તારી જેમ આજના મારા નસીબથી ડરું છું." પછી પતિ ગમગીન, ઉદાસ અને પરેશાન દિલથી પત્નીની પાસેથી જાય છે. આ બાબત અલ્લાહ તઆલાના કથન وَ إِنْ تَدْعُ مُثْقَلَةٌ إِلی حِمْلِها لا یُحْمَلْ مِنْهُ شَیْءٌ وَ لَوْ کانَ ذا قُرْبی [જો કોઈ ભારે બોજવાળો બીજાને પોતાના ગુનાહનો બોજ ઉઠાવવા બોલાવે, તો તેમાંથી કંઈ પણ ઉઠાવવામાં નહીં આવે, ભલે તે તેના નજીકના સંબંધીઓમાંથી હોય!] (ફાતિર/૧૮) ના તાવીલમાં આવ્યું છે, એટલે કે જે નફ્સ ગુનાહથી ભારે થઈ ગયો છે તે પોતાના કુટુંબીજનો પાસેથી માંગે છે કે તેના બોજમાંથી કંઈક ઉઠાવી લે, ખરેખર તેઓ તેના ગુનાહનો બોજ ઉઠાવતા નથી; બલ્કે કયામતના દિવસે લોકોની હાલત આવી હશે કે દરેક કહેશે: "હું પોતે, હું પોતે", જેમ કે અલ્લાહ તઆલા ફરમાવે છે: یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ* وَ أُمِّهِ وَ أَبِیهِ* وَ صاحِبَتِهِ وَ بَنِیهِ* لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ یَوْمَئِذٍ شَأْنٌ یُغْنِیهِ [જે દિવસે માણસ પોતાના ભાઈથી, પોતાની માતા અને પિતાથી, અને પોતાની પત્ની અને પોતાના પુત્રોથી ભાગશે, તેમાંના દરેક માણસ માટે તે દિવસે એવો સવાલ હશે જે તેને દરેક વસ્તુથી બેપરવા કરી દેશે].