فی الإحتجاج رُوِیَ عَنْ عَلِیِّبْنِمُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیِّ (علیه السلام) فِی رِسَالَتِهِ إِلَی أَهْلِ الْأَهْوَازِ فِی نَفْیِ الْجَبْرِ وَ التَّفْوِیضِ أَنَّهُ قَالَ: رُوِیَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) أَنَّه سَأَلَهُ رَجُلٌ بَعْدَ انْصِرَافِهِ مِنَ الشَّامِ فَقَالَ یَا أَمِیرَ‌الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) أَخْبِرْنَا عَنْ خُرُوجِنَا إِلَی الشَّامِ أَ بِقَضَاءٍ وَ قَدَرٍ فَقَالَ لَهُ أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) نَعَمْ یَا شَیْخُ مَا عَلَوْتُمْ تَلْعَهًًْ وَ لَا هَبَطْتُمْ بَطْنَ وَادٍ إِلَّا بِقَضَاءٍ مِنَ اللَّهِ وَ قَدَرِهِ فَقَالَ الرَّجُلُ عِنْدَ اللَّهِ أَحْتَسِبُ عَنَائِی وَ اللَّهِ مَا أَرَی لِی مِنَ الْأَجْرِ شَیْئاً فَقَالَ عَلِیٌّ (علیه السلام) بَلَی فَقَدْ عَظَّمَ اللَّهُ لَکُمُ الْأَجْرَ فِی مَسِیرِکُمْ وَ أَنْتُمْ ذَاهِبُونَ وَ عَلَی مُنْصَرَفِکُمْ وَ أَنْتُمْ مُنْقَلِبُونَ وَ لَمْ تَکُونُوا فِی شَیْءٍ مِنْ حَالَاتِکُمْ مُکْرَهِینَ فَقَالَ الرَّجُلُ وَ کَیْفَ لَا نَکُونُ مُضْطَرِّینَ وَ الْقَضَاءُ وَ الْقَدْرُ سَاقَانَا وَ عَنْهُمَا کَانَ مَسِیرُنَا فَقَالَ أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) لَعَلَّکَ أَرَدْتَ قَضَاءً لَازِماً وَ قَدَراً حَتْماً لَوْ کَانَ ذَلِکَ کَذَلِکَ لَبَطَلَ الثَّوَابُ وَ الْعِقَابُ وَ سَقَطَ الْوَعْدُ وَ الْوَعِیدُ وَ الْأَمْرُ مِنَ اللَّهِ وَ النَّهْیُ وَ مَا کَانَتْ تَأْتِی مِنَ اللَّهِ لَائِمَهًٌْ لِمُذْنِبٍ وَ لَا مَحْمَدَهًٌْ (صلی الله علیه و آله) لِمُحْسِنٍ وَ لَا کَانَ الْمُحْسِنُ أَوْلَی بِثَوَابِ الْإِحْسَانِ مِنَ الْمُذْنِبِ وَ لَا الْمُذْنِبُ أَوْلَی بِعُقُوبَهًِْ الذَّنْبِ مِنَ الْمُحْسِنِ تِلْکَ مَقَالَهًُْ إِخْوَانِ عَبَدَهًِْ الْأَوْثَانِ وَ جُنُودِ الشَّیْطَانِ وَ خُصَمَاءِ الرَّحْمَنِ وَ شُهَدَاءِ الزُّورِ وَ الْبُهْتَانِ وَ أَهْلِ الْعَمَی وَ الطُّغْیَانِ هُمْ قَدَرِیَّهًُْ هَذِهِ الْأُمَّهًِْ وَ مَجُوسِهَا إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی أَمَرَ تَخْیِیراً وَ نَهَی تَحْذِیراً وَ کَلَّفَ یَسِیراً وَ لَمْ یُعْصَ مَغْلُوباً وَ لَمْ یُطَعْ مُکْرِهاً وَ لَمْ یُرْسِلِ الرُّسُلَ هَزْلًا وَ لَمْ یُنْزِلِ الْقُرْآنَ عَبَثاً وَ لَمْ یَخْلُقِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما باطِلًا ذلِکَ ظَنُّ الَّذِینَ کَفَرُوا فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ کَفَرُوا مِنَ النَّارِ قَالَ ثُمَّ تَلَا عَلَیْهِمْ وَ قَضی رَبُّکَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ قَالَ فَنَهَضَ الرَّجُلُ مَسْرُوراً.
امام علی (علیه السلام)- امام هادی (علیه السلام) از امیرالمؤمنین (علیه السلام) روایت کرده است که مردی پس از بازگشت از جنگ صفّین از آن حضرت (علیه السلام) پرسید: «یا امیرالمؤمنین (علیه السلام)! ما را از جریان حرکت و جنگ با اهل شام خبر بده، آیا این روی قضاء و قدر خداوند بود یا نه»؟ امام (علیه السلام) فرمود: «آری! ای شیخ، شما به هیچ تپّه و کوه و درّه و صحرایی قدم نگذاشتید مگر اینکه مطابق با قضاء و قدر الهی بوده است». آن مرد پرسید: «پس باید تمام این سختی‌ها را به حساب خدا بیاورم، ولی من اجری برای خود نمی‌بینم»! امام (علیه السلام) فرمود: «چگونه مأجور نباشید!؟ درصورتی‌که خداوند متعال برای حرکت شما که به‌سوی دشمن می‌رفتید و برای مراجعت شما که از جنگ برمی‌گشتید، اجر فراوان و ثواب بی‌شماری قائل شده است و شماها در این جریان و حالات، مجبور و مضطرّ نبودید». آن مرد گفت: «چگونه می‌شود که ما در جریان این سفر و رفتن و بازگشتن مختار باشیم درحالی‌که قضاء و قدر الهی ما را به این جریان سوق داده است»؟! امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمود: «شاید منظور تو اشاره به قضای حتمی و قدر قطعی و لازم است؟! و اگر چنین باشد هرآینه ثواب و عقاب و دوزخ و بهشت و امر و نهی باطل گشته و ملامت و مذمّت برای شخص بدکار و تشویقی برای مردم خوش‌رفتار و نیکوکردار گفته نمی‌شد، [و نیکوکار در ثواب احسان نسبت به بدکار شایسته‌تر نیست] و همچنین شخص بدکردار نسبت به عقوبت و سزای اعمال بد خود [سزاوارتر از نیکوکار نیست]. این سخن شبیه به عقیده‌ی بت‌پرستان و پیروان شیطان و مخالفین رحمان و تصدیق‌کنندگان زور و بهتان و دروغ و اهل ضلالت و گمراهی است. این جمعیّت مجوس و قدریّه این امّت محسوب می‌شوند، آنان از این نکته غافلند که خداوند امر کرده درحالی‌که به مردم اختیار داده است که روی اختیار خود اطاعت امر کنند و نهی کرده است درحالی‌که نهی او فقط از نظر ترسانیدن است و تکالیف او سهل و آسان و در حدود قدرت بندگان او می‌باشد و مخالفت و عصیان مردم نه از لحاظ مغلوب‌بودن و ضعف او است و اطاعت و فرمانبرداری اشخاص از راه اجبار و اضطرار نباشد و بعثت انبیاء (علیهم السلام) و ارسال رسولان امر عبث و بیهوده نبوده و نازل‌کردن کتاب آسمانی کار لغو و مهملی نیست و خلق آسمان‌ها و زمین و مخلوقات دیگر را باطل و بی‌فایده نیافرید این سخن اشخاصی است که پروردگار جهان را منکر شده و روی عناد و کفر چنین حرفی می‌زنند و وای بر کافران از آتش دوزخ! ذلِکَ ظَنُّ الَّذینَ کَفَرُوا فَوَیْلٌ لِلَّذینَ کَفَرُوا مِنَ النَّار سپس آیه: و پروردگارت فرمان داده: جز او را نپرستید!. ( اسراء/۲۳ ) را تلاوت نمود، پس آن مرد در نهایت شادی و سرور برخاست.
Imam Ali (peace be upon him) — Imam Hadi (peace be upon him) narrated from Amir al-Mu'minin (peace be upon him) that a man, after returning from the Battle of Siffin, asked him (peace be upon him): "O Amir al-Mu'minin (peace be upon him)! Inform us about our march and battle with the people of Sham — was it by the decree (qada) and destiny (qadar) of Allah, or not?" The Imam (peace be upon him) said: "Yes! O Shaykh, you did not set foot on any hill, mountain, valley or plain except that it was in accordance with the decree and destiny of Allah." The man asked: "Then I must reckon all these hardships to Allah's account, but I see no reward for myself!" The Imam (peace be upon him) said: "How could you not be rewarded!? Allah the Exalted has appointed abundant reward and countless recompense for your march as you went towards the enemy and for your return as you came back from the war, and you were not compelled or forced in any of these circumstances." The man said: "How can we be free in the course of this journey — in going and returning — while the decree and destiny of Allah drove us to this affair?!" Amir al-Mu'minin (peace be upon him) said: "Perhaps you mean an unavoidable decree and a binding, definitive destiny? If it were so, then reward and punishment, Hellfire and Paradise, command and prohibition would all be null, and there would be no blame or censure for the evildoer and no encouragement for those who conduct themselves well and act righteously, [and the righteous would not be more deserving of the reward for their good deeds than the evildoer,] and likewise the evildoer would not [be more deserving than the righteous of the punishment and requital for his evil deeds]. This speech resembles the belief of the idol-worshippers, the followers of Satan, the opponents of the Most Merciful, those who affirm falsehood, slander and lies, and the people of misguidance and error. This group is reckoned as the Magians and Qadariyya of this ummah. They are heedless of the point that Allah has commanded while granting people free choice, so that they obey His command by their own choice, and He has prohibited while His prohibition is only by way of warning, and His obligations are easy and light and within the capacity of His servants, and the disobedience and rebellion of people is not on account of His being overcome or weak, and the obedience and submission of persons is not by way of compulsion and constraint, and the sending of the prophets (peace be upon them) and the dispatching of messengers was not a vain or futile matter, and the sending down of the heavenly Book is not a purposeless or trivial act, and He did not create the heavens and the earth and the other creatures in vain and without benefit. This speech belongs to those who deny the Lord of the worlds and utter such words out of enmity and disbelief — and woe to the disbelievers from the fire of Hell! ذلِکَ ظَنُّ الَّذینَ کَفَرُوا فَوَیْلٌ لِلَّذینَ کَفَرُوا مِنَ النَّار [That is the opinion of those who disbelieve; then woe to those who disbelieve on account of the fire.]" Then he recited the verse: "And your Lord has commanded: worship none but Him!" (al-Isra/23). Then that man rose up in utmost joy and delight.
ઇમામ અલી (અલયહિસ્સલામ) — ઇમામ હાદી (અલયહિસ્સલામ) એ અમીરુલ મોઅમેનીન (અલયહિસ્સલામ) થી રિવાયત કરી છે કે એક વ્યક્તિએ સિફ્ફીનની જંગથી પાછા ફર્યા બાદ તે હઝરત (અલયહિસ્સલામ) ને પૂછ્યું: "યા અમીરુલ મોઅમેનીન (અલયહિસ્સલામ)! અમને શામવાળાઓ સાથેની હિલચાલ અને જંગ વિશે જણાવો, શું આ અલ્લાહની કઝા અને કદર પ્રમાણે હતું કે નહીં?" ઇમામ (અલયહિસ્સલામ) એ ફરમાવ્યું: "હા! ઓ શેખ, તમે કોઈ ટેકરી, પર્વત, ખીણ કે મેદાનમાં પગ મૂક્યો નહીં સિવાય કે તે અલ્લાહની કઝા અને કદર પ્રમાણે હતું." તે વ્યક્તિએ પૂછ્યું: "તો પછી મારે આ બધી મુશ્કેલીઓને અલ્લાહના હિસાબમાં ગણવી પડશે, પરંતુ હું મારા માટે કોઈ અજ્ર (બદલો) જોતો નથી!" ઇમામ (અલયહિસ્સલામ) એ ફરમાવ્યું: "તમને અજ્ર કેમ ન મળે!? જ્યારે કે અલ્લાહ તઆલા એ તમારી હિલચાલ માટે — જ્યારે તમે દુશ્મન તરફ જઈ રહ્યા હતા — અને તમારા પાછા ફરવા માટે — જ્યારે તમે જંગથી પાછા આવી રહ્યા હતા — પુષ્કળ અજ્ર અને અસંખ્ય સવાબ નક્કી કર્યો છે, અને તમે આ પ્રસંગ અને હાલતોમાં મજબૂર અને લાચાર ન હતા." તે વ્યક્તિએ કહ્યું: "એવું કેમ થઈ શકે કે અમે આ સફર, જવા અને પાછા આવવામાં ઇખ્તિયાર (પસંદગી) વાળા હોઈએ જ્યારે અલ્લાહની કઝા અને કદરે અમને આ પ્રસંગ તરફ ધકેલ્યા છે?!" અમીરુલ મોઅમેનીન (અલયહિસ્સલામ) એ ફરમાવ્યું: "કદાચ તારો મતલબ હતમી (નિશ્ચિત) કઝા અને કતઈ (અટલ) અને લાઝિમ કદર છે?! અને જો એવું હોય તો ખરેખર સવાબ અને અઝાબ, દોઝખ અને જન્નત, અમ્ર અને નહી બાતિલ થઈ જાય અને ખરાબ કામ કરનાર માટે નિંદા અને ધિક્કાર તથા સારા આચરણ અને નેક કામ કરનારા લોકો માટે પ્રોત્સાહન કહેવાનું ન રહે, [અને નેક કામ કરનાર બદકામ કરનારની સરખામણીમાં એહસાનના સવાબનો વધુ હકદાર ન ગણાય] અને એ જ રીતે બદકામ કરનાર પણ પોતાના ખરાબ કામોની સજા અને બદલા માટે [નેકોકારથી વધુ હકદાર ન રહે]. આ વાત બુત-પરસ્તો, શેતાનના પૈરોકારો, રહમાનના વિરોધીઓ, જૂઠ, બોહતાન અને અસત્યની તસ્દીક કરનારાઓ, અને ગુમરાહી તથા પથભ્રષ્ટતાના લોકોની માન્યતા જેવી છે. આ સમૂહ આ ઉમ્મતના મજૂસ અને કદરિય્યા ગણાય છે. તેઓ આ મુદ્દાથી ગાફિલ છે કે અલ્લાહે અમ્ર કર્યો છે જ્યારે લોકોને ઇખ્તિયાર આપ્યો છે કે તેઓ પોતાના ઇખ્તિયારથી અમ્રનું પાલન કરે, અને નહી કર્યો છે જ્યારે તેની નહી ફક્ત ડરાવવાના હેતુથી છે, અને તેની તકલીફો (ફરજો) સહેલી અને આસાન અને તેના બંદાઓની કુદરતની હદમાં છે, અને લોકોની મુખાલિફત અને નાફરમાની તેના મગ્લૂબ હોવા કે નબળા હોવાના કારણે નથી, અને લોકોની ઇતાઅત અને ફરમાંબરદારી જબર અને મજબૂરીના રસ્તે નથી, અને અંબિયા (અલયહિમુસ્સલામ) ની બેઅસત અને રસૂલોને મોકલવા વ્યર્થ અને નકામું કામ ન હતું, અને આસમાની કિતાબનું નાઝિલ કરવું ફોગટ અને નિરર્થક કામ નથી, અને આસમાનો, ઝમીન અને બીજી મખ્લૂકને બાતિલ અને નિરુપયોગી પેદા કર્યાં નથી. આ વાત તે લોકોની છે જેઓ જહાનના પરવરદિગારનો ઇન્કાર કરે છે અને દુશ્મની તથા કુફ્રના કારણે આવી વાત કરે છે — અને કાફિરો પર દોઝખની આગથી અફસોસ છે! ذلِکَ ظَنُّ الَّذینَ کَفَرُوا فَوَیْلٌ لِلَّذینَ کَفَرُوا مِنَ النَّار [આ તે લોકોનું ગુમાન છે જેઓ કુફ્ર કરે છે, પછી કાફિરો પર આગથી અફસોસ છે.]" ત્યાર બાદ આ આયત તિલાવત કરી: "અને તમારા પરવરદિગારે ફરમાન આપ્યું છે: તેના સિવાય કોઈની ઇબાદત ન કરો!" (ઇસરા/૨૩). પછી તે વ્યક્તિ ખૂબ જ ખુશી અને આનંદ સાથે ઊભો થયો.