سورة ص

Verse 75 of 88

38:75

قالَ يا إِبْليسُ ما مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالينَ

فرمود: «اى ابليس! چه‌چيز مانع تو شد كه بر مخلوقى كه با قدرت خود او را آفريدم سجده كنى؟! آيا تكبّر كردى يا از برترين‌ها بودى؟! [برتر از اينكه فرمان سجود به تو داده شود]»!

He said: O Iblis! what prevented you that you should do obeisance to him whom I created with My two hands? Are you proud or are you of the exalted ones?

ખુદાએ કહ્યું કે તને કંઇ વસ્તુએ તેનો સજદો કરવાથી રોકયો કે જેને મેં મારી કુદરતના હાથથી બનાવ્યો છે, તું એ તકબ્બૂર (ઘમંડ) કર્યો? અથવા તું ખરેખર બુલંદ દરજ્જાવાળાઓમાંથી છે ?

#1 کلّیات General points કુલ્લિય્યાત

الرّسول (صلی الله علیه و آله) The Prophet (peace be upon him and his family) રસૂલ (સલ્લલ્લાહો અલયહે વ આલેહી વસલ્લમ)

عن أَبِی‌سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ قَالَ کُنَّا جُلُوساً عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) إِذْ أَقْبَلَ إِلَیْهِ رَجُلٌ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) أَخْبِرْنِی عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عزّوجلّ لِإِبْلِیسَ أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْعالِینَ مَنْ هُمْ یَا رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) الَّذِینَ هُمْ أَعْلَی مِنَ الْمَلَائِکَهًِْ الْمُقَرَّبِینَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) أَنَا وَ عَلِیٌّ وَ فَاطِمَهًُْ وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ (علیهم السلام) کُنَّا فِی سُرَادِقِ الْعَرْشِ نُسَبِّحُ اللَّهَ فَسَبَّحَتِ الْمَلَائِکَهًُْ بِتَسْبِیحِنَا قَبْلَ أَنْ یَخْلُقَ اللَّهُ عزّوجلّ آدَمَ (علیه السلام) بِأَلْفَیْ عَامٍ فَلَمَّا خَلَقَ اللَّهُ عزّوجلّ آدَمَ (صلی الله علیه و آله) أَمَرَ الْمَلَائِکَهًَْ أَنْ یَسْجُدُوا وَ لَمْ یُؤْمَرُوا بِالسُّجُودِ إِلَّا لِأَجْلِنَا فَسَجَدَتِ الْمَلَائِکَهًُْ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ إِلَّا إِبْلِیسَ أَبَی أَنْ یَسْجُدَ فَقَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَهُ یا إِبْلِیسُ ما مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِیَدَیَّ أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْعالِینَ أَیْ مِنْ هَؤُلَاءِ الْخَمْسَهًِْ الْمَکْتُوبَهًِْ أَسْمَاؤُهُمْ فِی سُرَادِقِ الْعَرْشِ فَنَحْنُ بَابُ اللَّهِ الَّذِی یُؤْتَی مِنْهُ وَ بِنَا یَهْتَدِی الْمُهْتَدُونَ فَمَنْ أَحَبَّنَا أَحَبَّهُ اللَّهُ وَ مَنْ أَبْغَضَنَا أَبْغَضَهُ اللَّهُ وَ أَسْکَنَهُ نَارَهُ وَ لَا یُحِبُّنَا إِلَّا مَنْ طَابَ مَوْلِدُهُ.

پیامبر (صلی الله علیه و آله)- ابوسعید خدری گوید: ما در خدمت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) نشسته بودیم دراین‌موقع مردی وارد شده گفت: «از معنی این آیه که خداوند به شیطان می‌فرماید: أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْعالِینَ، مرا مطّلع فرما! کدام دسته هستند کسانی که از ملائکه [ی مقرّب] برترند»؟ پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: «آن‌ها من و علی (علیه السلام) و فاطمه (سلام الله علیها) و حسن و حسین (علیها السلام) هستیم، که ما در سرادق عرش خدا را تسبیح می‌کردیم و ملائکه به‌واسطه‌ی تسبیح ما به تسبیح مشغول شدند دوهزار سال قبل از آفرینش آدم (علیه السلام) پس از خلقت آدم (علیه السلام) خداوند به ملائکه دستور داد او را سجده کنند امّا ما را چنین دستوری نداد. همه‌ی ملائکه سجده کردند به جز ابلیس که از سجده امتناع ورزید خداوند فرمود: یا إِبْلیسُ ما مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِیَدَیَّ أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْعالین، کبر ورزیدی یا خود را از آن پنج نفر به حساب آوردی که نامشان در سرادق عرش نوشته شده!؟ ما در به‌سوی خدا هستیم که هرکس بخواهد باید از جانب ما وارد شود به‌واسطه‌ی ما هدایت یافته‌اند هدایت‌شده‌ها هرکه ما را دوست بدارد خدا او را دوست می‌دارد و در بهشت جایش خواهد داد و هرکه با ما کینه ورزد خدا او را دشمن می‌دارد و در جهنّم جایش می‌دهد ما را دوست نخواهند داشت مگر کسانی که ولادت پاکی داشته باشند».

The Messenger of Allah (peace be upon him and his family): Abu Sa'id al-Khudri said: We were sitting in the presence of the noble Prophet (peace be upon him and his family) when a man came in and said: 'Inform me of the meaning of this verse in which Allah says to Satan: أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْعالِینَ [Are you proud or are you of the exalted ones]. Who is that group that is higher than the [near] angels?' The noble Prophet (peace be upon him and his family) said: 'They are I, and Ali (peace be upon him), and Fatima (peace be upon her), and Hasan and Husayn (peace be upon them). We were glorifying Allah in the canopy of the Throne, and the angels engaged in glorification by means of our glorification, two thousand years before the creation of Adam (peace be upon him). Then, after the creation of Adam (peace be upon him), Allah commanded the angels to prostrate to him, but He did not give us such a command. All the angels prostrated except Iblis, who refused to prostrate. Allah said: یا إِبْلیسُ ما مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِیَدَیَّ أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْعالین [O Iblis! What prevented you from prostrating to that which I created with My two hands? Were you proud, or were you of the exalted ones?] — did you show pride, or did you count yourself among those five whose names are written in the canopy of the Throne!? We are the door to Allah, whoever wishes must enter from our direction; through us the guided ones have been guided. Whoever loves us, Allah loves him and will place him in Paradise, and whoever bears enmity toward us, Allah hates him and places him in Hell. None will love us except those who are of pure birth.'

પયગંબર (સલ્લલ્લાહો અલયહે વ આલેહી વસલ્લમ): અબૂ સઈદ ખુદરીએ કહ્યું: અમે પયગંબર અકરમ (સલ્લલ્લાહો અલયહે વ આલેહી વસલ્લમ)ની ખિદમતમાં બેઠા હતા, એ સમયે એક વ્યક્તિ દાખલ થયો અને બોલ્યો: 'આ આયતનો અર્થ મને જણાવો, જેમાં અલ્લાહ શેતાનને ફરમાવે છે: أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْعالِینَ [શું તમે ઘમંડ કર્યો કે તું ઊંચા દરજ્જાવાળાઓમાંથી હતો]. તે કોણ છે જેઓ [મુકર્રબ] ફરિશ્તાઓ કરતાં પણ ઉચ્ચ છે?' પયગંબર અકરમ (સલ્લલ્લાહો અલયહે વ આલેહી વસલ્લમ)એ ફરમાવ્યું: 'તેઓ હું, અલી (અલયહિસ્સલામ), ફાતિમા (અલયહસ્સલામ), હસન અને હુસૈન (અલયહિમુસ્સલામ) છીએ. અમે અર્શના સુરાદિકમાં અલ્લાહની તસ્બીહ કરતા હતા, અને ફરિશ્તાઓ અમારી તસ્બીહના માધ્યમથી તસ્બીહમાં મશ્ગૂલ થયા, આદમ (અલયહિસ્સલામ)ની ખિલ્કત પહેલા બે હજાર વર્ષ. પછી આદમ (અલયહિસ્સલામ)ની ખિલ્કત પછી, અલ્લાહે ફરિશ્તાઓને હુકમ આપ્યો કે તેમને સજદો કરે, પરંતુ અમને એવો હુકમ આપ્યો નહીં. બધા ફરિશ્તાઓએ સજદો કર્યો સિવાય ઇબ્લીસ, જેણે સજદો કરવાનો ઇન્કાર કર્યો. અલ્લાહે ફરમાવ્યું: یا إِبْلیسُ ما مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِیَدَیَّ أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْعالین [ઓ ઇબ્લીસ! તને શાએ રોક્યો કે તું તેને સજદો કરે જેને મેં મારા બંને હાથોથી બનાવ્યો? શું તેં ઘમંડ કર્યો કે તું ઊંચા દરજ્જાવાળાઓમાંથી હતો], તેં ઘમંડ કર્યો કે પોતાને એ પાંચ વ્યક્તિઓમાં ગણ્યો જેમના નામ અર્શના સુરાદિકમાં લખેલા છે!? અમે અલ્લાહનું દ્વાર છીએ, જે કોઈ ઈચ્છે તે અમારી તરફથી પ્રવેશે; અમારા માધ્યમથી હિદાયત પામેલાઓ હિદાયત પામ્યા છે. જે અમને દોસ્ત રાખશે, અલ્લાહ તેને દોસ્ત રાખશે અને જન્નતમાં તેને જગ્યા આપશે, અને જે અમારી સાથે દુશ્મની રાખશે, અલ્લાહ તેને દુશ્મન રાખશે અને જહન્નમમાં તેને જગ્યા આપશે. અમને દોસ્ત તે જ રાખશે જેમની વિલાદત પાક હોય.'

#2 با قدرت خود او را آفریدم I created him with My own power મેં તેને મારી કુદરતથી પેદા કર્યો

الصّادق (علیه السلام) Imam Sadiq (peace be upon him) ઇમામ સાદિક (અલયહિસ્સલામ)

یُونُسَ‌بْنِ‌ظَبْیَانَ قَالَ دَخَلْتُ عَلَی الصَّادِقِ جَعْفَرِ‌بْنِ‌مُحَمَّدٍ (علیه السلام) فَقُلْتُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) إِنِّی دَخَلْتُ عَلَی مَالِکٍ وَ أَصْحَابِهِ فَسَمِعْتُ بَعْضَهُمْ یَقُولُ إِنَّ لِلَّهِ وَجْهاً کَالْوُجُوهِ وَ بَعْضُهُمْ یَقُولُ لَهُ یَدَانِ وَ احْتَجُّوا لِذَلِکَ بِقَوْلِ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی بِیَدَیَّ أَسْتَکْبَرْتَ وَ بَعْضُهُمْ یَقُولُ هُوَ کَالشَّابِّ مِنْ أَبْنَاءِ ثَلَاثِینَ سَنَهًًْ فَمَا عِنْدَکَ فِی هَذَا یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) قَالَ وَ کَانَ مُتَّکِئاً فَاسْتَوَی جَالِساً وَ قَالَ اللَّهُمَّ عَفْوَکَ عَفْوَکَ ثُمَّ قَالَ یَا یُونُسُ (علیه السلام) مَنْ زَعَمَ أَنَّ لِلَّهِ وَجْهاً کَالْوُجُوهِ فَقَدْ أَشْرَکَ وَ مَنْ زَعَمَ أَنَّ لِلَّهِ جَوَارِحَ کَجَوَارِحِ الْمَخْلُوقِینَ فَهُوَ کَافِرٌ بِاللَّهِ فَلَا تَقْبَلُوا شَهَادَتَهُ وَ لَا تَأْکُلُوا ذَبِیحَتَهُ تَعَالَی اللَّهُ عَمَّا یَصِفُهُ الْمُشَبِّهُونَ بِصِفَهًِْ الْمَخْلُوقِینَ فَوَجْهُ اللَّهِ أَنْبِیَاؤُهُ وَ أَوْلِیَاؤُهُ (علیهم السلام) وَ قَوْلُهُ خَلَقْتُ بِیَدَیَّ أَسْتَکْبَرْتَ الْیَدُ الْقُدْرَهًُْ کَقَوْلِهِ وَ أَیَّدَکُمْ بِنَصْرِهِ فَمَنْ زَعَمَ أَنَّ اللَّهَ فِی شَیْءٍ أَوْ عَلَی شَیْءٍ أَوْ یَحُولُ مِنْ شَیْءٍ إِلَی شَیْءٍ أَوْ یَخْلُو مِنْهُ شَیْءٌ أَوْ یَشْتَغِلُ بِهِ شَیْءٌ فَقَدْ وَصَفَهُ بِصِفَهًِْ الْمَخْلُوقِینَ وَ اللَّهُ خَالِقُ کُلِّ شَیْءٍ لَا یُقَاسُ بِالْقِیَاسِ وَ لَا یُشَبَّهُ بِالنَّاسِ لَا یَخْلُو مِنْهُ مَکَانٌ وَ لَا یَشْتَغِلُ بِهِ مَکَانٌ قَرِیبٌ فِی بُعْدِهِ بَعِیدٌ فِی قُرْبِهِ ذَلِکَ اللَّهُ رَبُّنَا لَا إِلَهَ غَیْرُهُ فَمَنْ أَرَادَ اللَّهَ وَ أَحَبَّهُ بِهَذِهِ الصِّفَهًِْ فَهُوَ مِنَ الْمُوَحِّدِینَ وَ مَنْ أَحَبَّهُ بِغَیْرِ هَذِهِ الصِّفَهًِْ فَاللَّهُ مِنْهُ بَرِیءٌ وَ نَحْنُ مِنْهُ بُرَءَاءُ.

امام صادق (علیه السلام)- از یونس‌بن‌ظَبیان روایت شده است که گفت: خدمت امام صادق (علیه السلام) رسیدم و عرض کردم: «ای پسر رسول خدا (صلی الله علیه و آله)! نزد مالک و یارانش رفتم و شنیدم یکی از آنان می‌گفت: خداوند چهره ای همچون همه‌ی چهره ها دارد، یکی دیگر از آنان می گفت: او دو دست دارد. آن‌ها دراین‌باره، کلام خداوند متعال: بِیَدَیَّ أَسْتَکْبَرْتَ، را حجّت می گرفتند. یکی دیگر از آنان می گفت: او همچون جوانی سی‌ساله است. ای پسر رسول خدا (صلی الله علیه و آله)! نظر شما چیست»؟ ایشان تکیه زده بود، ناگاه راست شد و نشست و فرمود: «خدایا! ببخش، ببخش». سپس فرمود: «ای یونس! هرکس بپندارد خداوند چهره ای همچون همه‌ی چهره ها دارد، شرک ورزیده است و هرکس بپندارد خداوند اندامی همچون اندام آفریدگان دارد، او به خدا کفر ورزیده است. پس گواهی او را نپذیرید و از حیوانی که او سر بریده نخورید. خداوند از صفات آفریدگانی که تشبیه‌کنندگان او را به آن‌ها وصف می کنند، منزّه است. چهره‌ی خداوند، پیامبران و دوستداران اویند و در کلام خداوند خَلَقْتُ بِیَدَیَّ أَسْتَکْبَرْتَ منظور، دست قدرت است. همچون آنجا که فرمود: و با یاری خود تقویت کرد. ( انفال/۲۶ ). بنابراین هرکس بپندارد خداوند درون چیزی یا روی چیزی است یا از چیزی به چیزی دگرگون می شود یا از چیزی تهی است یا از چیزی پر شده است، او را به صفت آفریدگان وصف کرده، حال آنکه خداوند همه‌چیز را آفریده و با هیچ مقیاسی اندازه‌گیری نمی شود و به مردم همانند نمی شود و هیچ‌جایی از او تهی نیست و هیچ‌جایی از او پر نشده است. در دوری اش نزدیک است و در نزدیکی اش دور است. او خداوند و پروردگار ماست که هیچ خدایی جز او نیست، پس هرکس خدا را با این صفت بخواند و بخواهد، او در شمار یکتاپرستان است و هرکس او را به غیر این صفت بخواهد، خداوند از او منزّه است و ما از او به دوریم. [خداوند از او بیزار است و ما هم از او بیزاریم]».

Imam Sadiq (peace be upon him): It is narrated from Yunus ibn Zabyan that he said: I came before Imam Sadiq (peace be upon him) and said: "O son of the Messenger of Allah (peace be upon him and his family)! I went to Malik and his companions and heard one of them saying: Allah has a face like all faces; another of them was saying: He has two hands. They took as their proof for this the word of Allah the Exalted: بِیَدَیَّ أَسْتَکْبَرْتَ [with My two hands — are you proud?]. Another of them was saying: He is like a young man of thirty years. O son of the Messenger of Allah (peace be upon him and his family)! What is your view?" He was reclining; suddenly he sat up straight and said: "O Allah! Pardon, pardon." Then he said: "O Yunus! Whoever supposes that Allah has a face like all faces has committed shirk, and whoever supposes that Allah has limbs like the limbs of created beings has disbelieved in Allah. So do not accept his testimony and do not eat from an animal he has slaughtered. Allah is exalted above the attributes of created beings with which those who liken Him describe Him. The face of Allah is His prophets and His friends (peace be upon them), and in the word of Allah خَلَقْتُ بِیَدَیَّ أَسْتَکْبَرْتَ [I created with My two hands — are you proud?] what is meant is the hand of power, just as He said: وَ أَیَّدَکُمْ بِنَصْرِهِ [and He strengthened you with His help]. (Anfal/26). Therefore whoever supposes that Allah is inside something or upon something, or transforms from one thing to another, or that something is empty of Him, or that something is filled with Him, has described Him with the attributes of created beings — whereas Allah has created everything, and He is not measured by any measure, and is not likened to people, and no place is empty of Him and no place is filled with Him. In His distance He is near, and in His nearness He is far. He is Allah, our Lord, there is no god but Him. So whoever calls upon Allah and desires Him with this attribute is among the monotheists, and whoever desires Him with other than this attribute — Allah is free of him and we are far from him. [Allah disowns him and we too disown him]."

ઇમામ સાદિક (અલયહિસ્સલામ): યુનુસ બિન ઝબ્યાનથી રિવાયત છે કે તેમણે કહ્યું: હું ઇમામ સાદિક (અલયહિસ્સલામ)ની ખિદમતમાં હાજર થયો અને અરજ કરી: "ઓ રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહો અલયહે વ આલેહી વસલ્લમ)ના પુત્ર! હું માલિક અને તેના સાથીઓ પાસે ગયો અને સાંભળ્યું કે તેમાંથી એક કહી રહ્યો હતો: અલ્લાહનો ચહેરો બધા ચહેરાઓ જેવો છે, બીજો કહી રહ્યો હતો: તેને બે હાથ છે. અને તેઓ આ બાબતે અલ્લાહ તઆલાના કલામ: بِیَدَیَّ أَسْتَکْبَرْتَ [મારા બે હાથોથી — શું તું ઘમંડ કરે છે?]ને દલીલ તરીકે લેતા હતા. તેમાંનો બીજો કહી રહ્યો હતો: તે ત્રીસ વર્ષના જુવાન જેવો છે. ઓ રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહો અલયહે વ આલેહી વસલ્લમ)ના પુત્ર! તમારો શું અભિપ્રાય છે?" તેઓ ટેકો લઈને બેઠા હતા, અચાનક સીધા થઈને બેઠા અને ફરમાવ્યું: "ઓ અલ્લાહ! માફ કર, માફ કર." પછી ફરમાવ્યું: "ઓ યુનુસ! જે કોઈ એમ માને કે અલ્લાહનો ચહેરો બધા ચહેરાઓ જેવો છે, તેણે શિર્ક કર્યો છે, અને જે કોઈ એમ માને કે અલ્લાહને મખલૂકના અંગો જેવા અંગો છે, તેણે અલ્લાહનો ઇન્કાર કર્યો છે. તો તેની ગવાહી ન સ્વીકારો અને તેણે ઝબહ કરેલા પ્રાણીમાંથી ન ખાઓ. અલ્લાહ મખલૂકની જે સિફતોથી તશ્બીહ કરનારાઓ તેને વર્ણવે છે તેનાથી પવિત્ર છે. અલ્લાહનો ચહેરો તેના પયગંબરો અને તેના દોસ્તદારો (અલયહેમુસ્સલામ) છે અને અલ્લાહના કલામ خَلَقْتُ بِیَدَیَّ أَسْتَکْبَرْتَ [મેં મારા બે હાથોથી પૈદા કર્યો — શું તું ઘમંડ કરે છે?]માં હેતુ કુદરતનો હાથ છે, જેમ ત્યાં ફરમાવ્યું: અને પોતાની મદદથી મજબૂત કર્યા. (અન્ફાલ/૨૬). તેથી જે કોઈ એમ માને કે અલ્લાહ કોઈ ચીજની અંદર છે અથવા કોઈ ચીજ પર છે અથવા એક ચીજથી બીજી ચીજમાં પરિવર્તન પામે છે અથવા કોઈ ચીજથી ખાલી છે અથવા કોઈ ચીજથી ભરાયેલો છે, તેણે તેને મખલૂકની સિફતથી વર્ણવ્યો છે, જ્યારે અલ્લાહે તમામ ચીજોને પૈદા કરી છે અને તે કોઈ માપથી માપી શકાતો નથી અને લોકો સાથે તેની ઉપમા આપી શકાતી નથી અને કોઈ સ્થળ તેનાથી ખાલી નથી અને કોઈ સ્થળ તેનાથી ભરાયેલું નથી. પોતાની દૂરીમાં નજીક છે અને પોતાની નજદીકીમાં દૂર છે. તે અલ્લાહ અમારો પરવરદિગાર છે કે તેના સિવાય કોઈ ખુદા નથી. તો જે કોઈ અલ્લાહને આ સિફત સાથે બોલાવે અને ચાહે, તે એકેશ્વરવાદીઓમાં ગણાય છે, અને જે કોઈ તેને આ સિફત સિવાય ચાહે, અલ્લાહ તેનાથી પવિત્ર છે અને અમે તેનાથી દૂર છીએ. [અલ્લાહ તેનાથી બેઝાર છે અને અમે પણ તેનાથી બેઝાર છીએ]."

#3 با قدرت خود او را آفریدم I created him with My own power મેં તેને મારી કુદરતથી પેદા કર્યો

الصّادق (علیه السلام) Imam Sadiq (peace be upon him) ઇમામ સાદિક (અલયહિસ્સલામ)

عَنْ أَبِی‌بَصِیر عَنْ أَبِی‌عَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْخَلْقَ کُلَّهُمْ بِیَدِهِ لَمْ یَحْتَجَّ فِی آدَمَ (علیه السلام) أَنَّهُ خَلَقَهُ بِیَدِهِ فَیَقُولَ ما مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِیَدَیَّ أَ‌فَتَرَی اللَّهَ یَبْعَثُ الْأَشْیَاءَ بِیَدِهِ.

امام صادق (علیه السلام)- ابوبصیر از امام صادق (علیه السلام) نقل کرده است: اگر خداوند متعال همه‌ی آفریدگان را با دست خود می آفرید، آفرینش آدم (علیه السلام) را با دست خود، حجّت نمی گرفت تا بگوید: مَا مَنَعَکَ أَن تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِیَدَیَّ، آیا می‌پنداری خداوند همه‌چیز را با دست خود برمی انگیزد؟

Imam Sadiq (peace be upon him): Abu Basir narrated from Imam Sadiq (peace be upon him): If Allah the Exalted had created all created beings with His hand, He would not have taken the creation of Adam (peace be upon him) with His hand as a proof, saying: مَا مَنَعَکَ أَن تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِیَدَیَّ [What prevented you from prostrating to that which I created with My two hands?]. Do you suppose Allah brings forth everything with His hand?

ઇમામ સાદિક (અલયહિસ્સલામ): અબૂ બસીરે ઇમામ સાદિક (અલયહિસ્સલામ)થી નકલ કર્યું છે: જો અલ્લાહ તઆલાએ બધી મખલૂકને પોતાના હાથથી પૈદા કરી હોત, તો આદમ (અલયહિસ્સલામ)ની પૈદાઇશને પોતાના હાથથી હોવાની દલીલ તરીકે ન લેત જેથી ફરમાવે: مَا مَنَعَکَ أَن تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِیَدَیَّ [શું વસ્તુએ તને રોક્યો કે તું તેને સિજદો કરે જેને મેં મારા બે હાથોથી પૈદા કર્યો?], શું તું માને છે કે અલ્લાહ દરેક ચીજને પોતાના હાથથી ઉઠાવે છે?

#4 با قدرت خود او را آفریدم I created him with My own power મેં તેને મારી કુદરતથી પેદા કર્યો

الباقر (علیه السلام) Imam Baqir (peace be upon him) ઇમામ બાકિર (અલયહિસ્સલામ)

عَنْ مُحَمَّدِ‌بْنِ‌مُسْلِمٍ قَالَ سَأَلْتُ أَبَاجَعْفَرٍ (علیه السلام) فَقُلْتُ قَوْلُهُ عزّوجلّ یا إِبْلِیسُ ما مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِیَدَیَّ فَقَالَ الْیَدُ فِی کَلَامِ الْعَرَبِ الْقُوَّهًُْ وَ النِّعْمَهًْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی وَ اذْکُرْ عَبْدَنا داوُدَ ذَا الْأَیْدِ وَ قَالَ وَ السَّماءَ بَنَیْناها بِأَیْدٍ أَیْ بِقُوَّهًٍْ وَ قَالَ وَ أَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ أَیْ قَوَّاهُمْ وَ یُقَالُ لِفُلَانٍ عِنْدِی یَدٌ بَیْضَاءُ أَیْ نِعْمَهًٌْ.

امام باقر (علیه السلام)- محمّدبن‌مسلم گوید: به امام باقر (علیه السلام) عرض کردم: «معنای یَد در سخن خداوند: یا إِبْلِیسُ ما مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِیَدَیَ چیست»؟ فرمود: «ید در لغت عرب به‌معنای نیرومندی و برکت آمده است، چنانچه فرموده است: و به خاطر بیاور بنده ما داود صاحب قدرت را. ( ص/۱۷ ). و در آیه‌ی دیگر فرموده: و ما آسمان را با قدرت بنا کردیم. ( ذاریات/۴۷ ) در اینجا نیز یعنی به قدرت و نیرومندی و در آیه‌ی دیگر فرموده است: با روحی از ناحیه خودش آن‌ها را تقویت فرموده. ( مجادله/۲۲ ). [یعنی آن‌ها را نیرو بخشید] و می‌گویند [و برای فلان کس نزد من دستی سپید است] معنی نعمت و برکت را می‌رساند».

Imam Baqir (peace be upon him): Muhammad ibn Muslim said: I said to Imam Baqir (peace be upon him): "What is the meaning of yad in the word of Allah: یا إِبْلِیسُ ما مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِیَدَیَّ [O Iblis! What prevented you from prostrating to that which I created with My two hands?]?" He said: "Yad in the language of the Arabs means strength and blessing, as He has said: وَ اذْکُرْ عَبْدَنا داوُدَ ذَا الْأَیْدِ [And remember Our servant Dawud, possessor of strength]. (Sad/17). And in another verse He said: وَ السَّماءَ بَنَیْناها بِأَیْدٍ [And the heaven — We built it with strength]. (Dhariyat/47) — here too meaning with power and strength; and in another verse He said: وَ أَیَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ [And He strengthened them with a spirit from Himself]. (Mujadala/22). [Meaning He gave them strength.] And it is said ["So-and-so has with me a white hand"] which conveys the meaning of blessing and bounty."

ઇમામ બાકિર (અલયહિસ્સલામ): મુહમ્મદ બિન મુસ્લિમ કહે છે: મેં ઇમામ બાકિર (અલયહિસ્સલામ)ને અરજ કરી: "અલ્લાહના કલામ: یا إِبْلِیسُ ما مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِیَدَیَّ [ઓ ઇબ્લીસ! શું વસ્તુએ તને રોક્યો કે તું તેને સિજદો કરે જેને મેં મારા બે હાથોથી પૈદા કર્યો?]માં યદનો અર્થ શું છે?" ફરમાવ્યું: "યદ અરબી ભાષામાં તાકત અને બરકતના અર્થમાં આવ્યો છે, જેમ કે ફરમાવ્યું છે: અને યાદ કરો અમારા બંદા દાવૂદ કે જે તાકતવાળા હતા. (સાદ/૧૭). અને બીજી આયતમાં ફરમાવ્યું: અને અમે આસમાનને તાકતથી બનાવ્યું. (ઝારીયાત/૪૭) અહીં પણ યાની તાકત અને શક્તિથી, અને બીજી આયતમાં ફરમાવ્યું છે: પોતાની તરફથી એક રૂહ દ્વારા તેમને મજબૂત કર્યા. (મુજાદલા/૨૨). [એટલે કે તેમને તાકત આપી] અને કહેવાય છે [અને ફલાણા શખ્સનો મારી પાસે એક સફેદ હાથ છે] જે નેઅમત અને બરકતનો અર્થ આપે છે."

#5 با قدرت خود او را آفریدم I created him with My own power મેં તેને મારી કુદરતથી પેદા કર્યો

الرّضا (علیه السلام) Imam Rida (peace be upon him) ઇમામ રેઝા (અલયહિસ્સલામ)

عَنْ مُحَمَّدِ‌بْنِ‌عُبَیْدَهًَْ قَالَ: سَأَلْتُ الرِّضَا (علیه السلام) عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عزّوجلّ لِإِبْلِیسَ ما مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِیَدَیَّ قَالَ یَعْنِی بِقُدْرَتِی وَ قُوَّتِی.

امام رضا (علیه السلام)- محمّدبن‌عبیده گوید: از امام رضا (علیه السلام) درباره‌ی کلام خداوند عزّوجلّ خطاب به ابلیس: مَا مَنَعَکَ أَن تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِیَدَیَّ پرسیدم، ایشان فرمود: «یعنی با قدرت و نیرومندی خود».

Imam Rida (peace be upon him): Muhammad ibn Ubaydah said: I asked Imam Rida (peace be upon him) about the words of Allah the Mighty and Majestic addressed to Iblis: مَا مَنَعَکَ أَن تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِیَدَیَّ [What prevented you from prostrating to that which I created with My two hands?]. He said: "It means with My power and My strength."

ઇમામ રિઝા (અલયહિસ્સલામ)- મુહમ્મદ બિન ઉબૈદહ કહે છે: મેં ઇમામ રિઝા (અલયહિસ્સલામ)ને અલ્લાહ અઝ્ઝ વ જલ્લના ઇબ્લીસને સંબોધીને કહેલા વચન: مَا مَنَعَکَ أَن تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِیَدَیَّ [કઈ વસ્તુએ તને તેને સજદો કરવાથી રોક્યો જેને મેં મારા બે હાથો વડે પેદા કર્યો?] વિશે પૂછ્યું, તેમણે ફરમાવ્યું: "એટલે કે મારી કુદરત અને મારી શક્તિ વડે."

#6 با قدرت خود او را آفریدم I created him with My own power મેં તેને મારી કુદરતથી પેદા કર્યો

الصّادق (علیه السلام) Imam Sadiq (peace be upon him) ઇમામ સાદિક (અલયહિસ્સલામ)

عَنِ الْمُفَضَّلِ‌بْنِ‌عُمَرَ قَالَ: قَالَ لِی أَبُوعَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام) إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی تَوَحَّدَ بِمُلْکِهِ فَعَرَّفَ عِبَادَهُ نَفْسَهُ ثُمَّ فَوَّضَ إِلَیْهِمْ أَمْرَهُ وَ أَبَاحَ لَهُمْ جَنَّتَهُ فَمَنْ أَرَادَ اللَّهُ أَنْ یُطَهِّرَ قَلْبَهُ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ عَرَّفَهُ وَلَایَتَنَا وَ مَنْ أَرَادَ أَنْ یَطْمَسَ عَلَی قَلْبِهِ أَمْسَکَ عَنْهُ مَعْرِفَتَنَا. ثُمَّ قَالَ: یَا مُفَضَّلُ وَ اللَّهِ مَا اسْتَوْجَبَ آدَمُ (علیه السلام) أَنْ یَخْلُقَهُ اللَّهُ بِیَدِهِ وَ یَنْفُخَ فِیهِ مِنْ رُوحِهِ إِلَّا بِوَلَایَهًِْ عَلِیٍّ (علیه السلام) وَ مَا کَلَّمَ اللَّهُ مُوسَی (علیه السلام) تَکْلِیماً إِلَّا بِوَلَایَهًِْ عَلِیٍّ (علیه السلام) وَ لَا أَقَامَ اللَّهُ عِیسَی‌بْنَ‌مَرْیَمَ (علیه السلام) آیَهًًْ لِلْعَالَمِینَ إِلَّا بِالْخُضُوعِ لِعَلِیٍّ (علیه السلام) ثُمَّ قَالَ: اجْمَلِ الْأَمْرَ مَا اسْتَأْهَلَ خَلْقٌ مِنَ اللَّهِ النَّظَرَ إِلَیْهِ إِلَّا بِالْعُبُودِیَّهًِْ لَنَا.

امام صادق (علیه السلام)- مفضّل‌بن‌عمر گوید: امام صادق (علیه السلام) به من فرمود: خداوند تبارک‌وتعالی در فرمانروایی یکتا است، خود را به بندگان معرّفی نمود سپس امر خود را به آن‌ها واگذار کرد و بهشت را برایشان ارزانی داشت هرکه را بخواهد از جنّ و انس دلِ پاک دهد، او را آشنا به ولایت ما می‌نماید و هرکه را بخواهد کوردل نماید، معرفت ما را از او جلوگیری می‌نماید». سپس فرمود: «مفضّل! به خدا قسم! آدم (علیه السلام) شایسته‌ی آفریده‌شدن به‌دست خدا و دمیدن روح خویش در او نشد مگر به‌واسطه‌ی ولایت علی (علیه السلام)، خدا با موسی (علیه السلام) سخن نگفت مگر به ولایت علی (علیه السلام)، و عیسی‌بن‌مریم (علیه السلام) را آیت برای جهانیان قرار نداد مگر به‌واسطه‌ی خضوع نسبت به علی (علیه السلام)». سپس فرمود: «بالاتر بگویم برای نظرکردن به خدا احدی از جانب او اهلیّت پیدا نکرد مگر به‌واسطه‌ی بندگی و عبودیّت برای ما».

Imam Sadiq (peace be upon him): Mufaddal ibn Umar said: Imam Sadiq (peace be upon him) said to me: "Allah the Blessed and Exalted is alone in His sovereignty. He made Himself known to His servants, then entrusted His affair to them and granted them His Paradise. Whomever Allah wishes to give a pure heart from among the jinn and mankind, He acquaints him with our wilayah, and whomever He wishes to make blind of heart, He withholds from him the recognition of us." Then he said: "O Mufaddal! By Allah! Adam (peace be upon him) did not become worthy of being created by the hand of Allah and of His breathing His spirit into him except through the wilayah of Ali (peace be upon him). Allah did not speak to Musa (peace be upon him) except through the wilayah of Ali (peace be upon him). And He did not appoint Isa ibn Maryam (peace be upon him) as a sign for the worlds except through submission to Ali (peace be upon him)." Then he said: "Let me put it more plainly: no one from creation became worthy of looking upon Allah except through servitude and worship to us."

ઇમામ સાદિક (અલયહિસ્સલામ)- મુફદ્દલ બિન ઉમર કહે છે: ઇમામ સાદિક (અલયહિસ્સલામ)એ મને ફરમાવ્યું: "અલ્લાહ તબારક વ તઆલા પોતાની હુકૂમતમાં એક છે, તેમણે પોતાને પોતાના બંદાઓને ઓળખાવ્યા પછી પોતાનો અમ્ર તેમને સોંપ્યો અને પોતાની જન્નત તેમના માટે અર્પણ કરી. જિન્ન અને માનવોમાંથી જેને પવિત્ર દિલ આપવા ચાહે તેને અમારી વિલાયતથી પરિચિત કરે છે અને જેને દિલથી આંધળો બનાવવા ચાહે તેનાથી અમારી મઅરેફત રોકી લે છે." પછી ફરમાવ્યું: "મુફદ્દલ! અલ્લાહની કસમ! આદમ (અલયહિસ્સલામ) અલ્લાહના હાથે પેદા થવા અને તેમાં પોતાની રૂહ ફૂંકવા લાયક ન બન્યા સિવાય કે અલી (અલયહિસ્સલામ)ની વિલાયતના કારણે, અલ્લાહે મૂસા (અલયહિસ્સલામ) સાથે વાત ન કરી સિવાય કે અલી (અલયહિસ્સલામ)ની વિલાયતના કારણે, અને ઈસા બિન મરયમ (અલયહિસ્સલામ)ને જગતવાસીઓ માટે નિશાની ન બનાવ્યા સિવાય કે અલી (અલયહિસ્સલામ) સામે નમ્રતાના કારણે." પછી ફરમાવ્યું: "એથી પણ ઊંચી વાત કહું, અલ્લાહને જોવા માટે તેમની તરફથી કોઈ પણ લાયકાત પ્રાપ્ત ન કરી શક્યું સિવાય કે અમારી બંદગી અને ઉબૂદિય્યતના કારણે."