آن كس كه مرگ و حيات را آفريد تا شما را بيازمايد كه كدام‌يك از شما بهتر عمل مى‌كنيد، و او توانا و آمرزنده است.
Who created death and life that He may try you-- which of you is best in deeds; and He is the Mighty, the Forgiving,
તેણે મોત અને હયાતને એ માટે પેદા કર્યા જેથી તમને અજમાવે કે તમારામાંથી બહેતરીન અમલ કરનાર કોણ છે; અને તે જબરદસ્ત અને માફ કરનાર છે:
إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَل‌خَلَقَ الْحَیَاهًَْ قَبْلَ الْمَوْتِ.
امام باقر (علیه السلام)- به‌راستی که خداوند زندگی را پیش از مردن آفرید.
Imam Baqir (peace be upon him): Indeed Allah, the Mighty and Majestic, created life before death.
ઇમામ બાકિર (અલયહિસ્સલામ): ખરેખર અલ્લાહ અઝ્ઝ વ જલ્લએ મૃત્યુ પહેલાં જીવન બનાવ્યું.
الْحَیَاهًُْ وَ الْمَوْتُ خَلْقَانِ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ فَإِذَا جَاءَ الْمَوْتُ فَدَخَلَ فِی الْإِنْسَانِ لَمْ یَدْخُلْ فِی شَیْءٍ إِلَّا وَ قَدْ خَرَجَتْ مِنْهُ الْحَیَاهًُْ.
امام باقر (علیه السلام)- زندگی و مرگ دو آفریده‌ی خداوند هستند. اگر مرگ بیاید و به انسان روی آورد، داخل در او می شود و مرگ داخل چیزی نمی‌شود مگر اینکه زندگی از آن خارج بشود.
Imam Baqir (peace be upon him): Life and death are two creations of Allah. If death comes and turns toward a person, it enters into him, and death does not enter into anything except that life leaves it.
ઇમામ બાકિર (અલયહિસ્સલામ): જીવન અને મૃત્યુ અલ્લાહની બે સર્જનો છે. જો મૃત્યુ આવે અને ઇન્સાન તરફ રુખ કરે, તો તે તેમાં દાખલ થાય છે, અને મૃત્યુ કોઈ પણ વસ્તુમાં દાખલ થતું નથી સિવાય કે તેમાંથી જીવન બહાર નીકળી જાય.
مُوسَی‌بْنِ‌جَعْفَرٍ (علیه السلام) قَالَ: قِیلَ لِلصَّادِقِ (علیه السلام) صِفْ لَنَا الْمَوْتَ قَالَ لِلْمُؤْمِنِ کَأَطْیَبِ رِیحٍ یَشَمُّهُ فَیَنْعُسُ لِطِیبِهِ وَ یَنْقَطِعُ التَّعَبُ وَ الْأَلَمُ کُلُّهُ عَنْهُ وَ لِلْکَافِرِ کَلَسْعِ الْأَفَاعِیِّ وَ لَدْغِ الْعَقَارِبِ وَ أَشَدَّ قِیلَ فَإِنَّ قَوْماً یَقُولُونَ إِنَّهُ أَشَدُّ مِنْ نَشْرٍ بِالْمَنَاشِیرِ وَ قَرْضٍ بِالْمَقَارِیضِ وَ رَضْخٍ بِالْأَحْجَارِ وَ تَدْوِیرِ قُطْبِ الْأَرْحِیَهًْ عَلَی الْأَحْدَاقِ قَالَ کَذَلِکَ هُوَ عَلَی بَعْضِ الْکَافِرِینَ وَ الْفَاجِرِینَ أَ لَا تَرَوْنَ مِنْهُمْ مَنْ یُعَایِنُ تِلْکَ الشَّدَائِدَ فَذَلِکُمُ الَّذِی هُوَ أَشَدُّ مِنْ هَذَا الْأَمْرِ عَذَابُ الْآخِرَهًْ فَإِنَّهُ أَشَدُّ مِنْ عَذَابِ الدُّنْیَا قِیلَ فَمَا بَالُنَا نَرَی کَافِراً یَسْهُلُ عَلَیْهِ النَّزْعُ فَیَنْطَفِی وَ هُوَ یُحَدِّثُ وَ یَضْحَکُ وَ یَتَکَلَّمُ وَ فِی الْمُؤْمِنِینَ أَیْضاً مَنْ یَکُونُ کَذَلِکَ وَ فِی الْمُؤْمِنِینَ وَ الْکَافِرِینَ مَنْ یُقَاسِی عِنْدَ سَکَرَاتِ الْمَوْتِ هَذِهِ الشَّدَائِدَ فَقَالَ مَا کَانَ مِنْ رَاحَهًْ لِلْمُؤْمِنِ هُنَاکَ فَهُوَ تَعْجِیلُ ثَوَابٍ وَ مَا کَانَ مِنْ شَدِیدٍ فَتَمْحِیصُهُ مِنْ ذُنُوبِهِ لِیَرِدَ الْآخِرَهًَْ نَقِیّاً نَظِیفاً مُسْتَحِقّاً لِلثَّوَابِ الْأَبَدِ لَا مَانِعَ لَهُ دُونَهُ وَ مَا کَانَ مِنْ سُهُولَهًْ هُنَاکَ عَلَی الْکَافِرِ فَلِیُوَفَّی أَجْرَ حَسَنَاتِهِ فِی الدُّنْیَا لِیَرِدَ الْآخِرَهًَْ وَ لَیْسَ لَهُ إِلَّا مَا یُوجِبُ عَلَیْهِ الْعَذَابَ وَ مَا کَانَ مِنْ شِدَّهًْ عَلَی الْکَافِرِ هُنَاکَ فَهُوَ ابْتِدَاءُ عَذَابِ اللَّهِ لَهُ ذَلِکُمْ بِأَنَّ اللَّهَ عَدْلٌ لَا یَجُور.
امام صادق (علیه السلام)- امام کاظم (علیه السلام) فرمود: به امام صادق (علیه السلام) عرض شد: «مرگ را برای ما توصیف فرمایید»؟ حضرت فرمود: «مرگ برای مؤمن مثل خوشترین بویی است که آن را استشمام کرده و به خاطر خوش‌بودنش حالت چرتی بر او عارض شود و به‌دنبالش تمام رنج‌ها و محنت‌ها تمام می‌شود و برای کافر همچون گزیدن افعی‌ها و نیش عقرب‌ها یا سخت‌تر از این‌ها است». عرض شد: جماعتی می‌گویند: «مرگ سخت‌تر و دردش شدیدتر از بریدن با ارّه و چیدن با قیچی و کوبیدن با سنگ و گردیدن قطب آسیاب در چشم می‌باشد». حضرت فرمود: «نسبت به برخی از کافرین و فاجرین البتّه همین‌طور است مگر نمی‌بینی برخی از ایشان چنین رنج‌هایی را کشیده و متحمّل می‌شوند، ایشان همان کسانی هستند که درد مرگ بر آنها شدیدتر و سخت‌تر از آنچه ذکر شد می‌باشد. توجّه داشته باش این عذاب دنیا است و عذاب آخرت محقّقا شدیدتر از عذاب دنیا خواهد بود». عرض شد: «پس چرا برخی از کفّار را می‌بینیم که حالت نزع و جان‌دادنشان سهل بوده به‌طوری که درحال صحبت‌نمودن و خندیدن تکلّم‌کردن خاموش می‌شوند و بعضی از مؤمنین نیز همین‌طور می‌باشند ولی پاره‌ای از اهل ایمان و کفر را مشاهده کرده‌ایم که هنگام سکرات مرگ این شدائد و سختی‌ها را رفته‌رفته و کم‌کم متحمّل می‌شوند»؟ حضرت فرمود: «اگر مؤمنی را دیدی که به سهولت از دنیا رفت این از باب آن است که ثوابش را خداوند به تأخیر نیانداخت بلکه عاجلا به او مرحمت فرموده و اگر مؤمنی سخت جان داد به خاطر محونمودن گناهانش بوده تا در آخرت پاک و پاکیزه وارد شده و مستحق ثواب دائم و ابدی باشد و اگر کافری به راحتی و سهولت از دنیا رفت به خاطر آن است که حقّ تبارک‌وتعالی اجر حسنات و اعمال نیکش را که در دنیا انجام داده بدین‌ترتیب عنایت فرموده تا در آخرت وقتی وارد شد عملی نداشته باشد مگر آنچه که موجب عذاب و عقوبت است و اگر کافری به سختی و شدّت جان داد این سختی آغاز عذاب او است که استحقاقش را دارد و خداوند هرگز جور و ستم نمی‌کند».
Imam Sadiq (peace be upon him): Imam Kazim (peace be upon him) said: It was said to Imam Sadiq (peace be upon him), "Describe death for us." The Imam said, "Death, for the believer, is like the most pleasant fragrance he inhales, and because of its pleasantness a state of drowsiness overtakes him, and following it all his pains and hardships come to an end. And for the disbeliever it is like the bites of vipers and the stings of scorpions, or even harsher than these." It was said: A group say, "Death is harsher, and its pain more severe, than being cut with saws, clipped with shears, crushed with stones, and the pivot of a millstone turning upon the eye." The Imam said, "With regard to some of the disbelievers and evildoers it is indeed so. Do you not see that some of them suffer and endure such pains? They are the very ones for whom the pain of death is more severe and harder than what has been mentioned. Take note that this is the punishment of this world, and the punishment of the Hereafter will most certainly be more severe than the punishment of this world." It was said, "Then why do we see some of the disbelievers whose state of expiring and yielding up their soul is easy, so that while they are speaking, laughing and conversing they fall silent, and some of the believers are also like this, yet we have observed some of the people of faith and of disbelief who endure these severities and hardships bit by bit at the throes of death?" The Imam said, "If you see a believer who passed from this world with ease, this is because Allah did not delay his reward but graciously granted it to him swiftly; and if a believer died hard, it is on account of the wiping away of his sins, so that he enters the Hereafter pure and clean and deserving of eternal, everlasting reward. And if a disbeliever passed from this world with ease and comfort, it is because Allah the Blessed and Exalted bestowed upon him in this manner the reward of the good deeds and virtuous acts he performed in this world, so that when he enters the Hereafter he has no deed left except what necessitates punishment and chastisement. And if a disbeliever died with hardship and severity, this hardship is the beginning of his punishment which he deserves, and Allah never commits injustice or oppression."
ઇમામ સાદિક (અલયહિસ્સલામ): ઇમામ કાઝિમ (અલયહિસ્સલામ) એ ફરમાવ્યું: ઇમામ સાદિક (અલયહિસ્સલામ) ને અરજ કરવામાં આવી: "અમારા માટે મૃત્યુનું વર્ણન ફરમાવો?" હઝરતે ફરમાવ્યું: "મૃત્યુ મોમિન માટે એવી સૌથી સુગંધિત ખુશ્બૂ જેવું છે જેને તે સૂંઘે અને તેની સુગંધને કારણે તેને ઊંઘની હાલત આવી જાય અને તેની પાછળ તમામ દુ:ખો અને તકલીફો પૂરી થઈ જાય, અને કાફિર માટે તે સાપોના કરડવા અને વીંછીઓના ડંખ જેવું અથવા તેનાથી પણ સખત છે." અરજ કરવામાં આવી: એક જમાઅત કહે છે: "મૃત્યુ કરવત વડે કાપવા, કાતર વડે કાપવા, પથ્થર વડે કૂટવા, અને આંખમાં ઘંટીની ધરી ફેરવવા કરતાં પણ સખત અને તેની પીડા વધુ તીવ્ર છે." હઝરતે ફરમાવ્યું: "કેટલાક કાફિરો અને ફાજિરો માટે ખરેખર એવું જ છે. શું તમે નથી જોતા કે તેમાંથી કેટલાક આવી પીડાઓ સહન કરે છે અને ભોગવે છે? તેઓ એ જ લોકો છે જેમના ઉપર મૃત્યુની પીડા જે ઝિકર કરવામાં આવ્યું તેનાથી પણ વધુ તીવ્ર અને સખત છે. ધ્યાન રાખો કે આ દુનિયાનો અઝાબ છે, અને આખિરતનો અઝાબ ખરેખર દુનિયાના અઝાબ કરતાં વધુ સખત હશે." અરજ કરવામાં આવી: "તો પછી શા માટે અમે કેટલાક કાફિરોને જોઈએ છીએ જેમની જાન કાઢવાની હાલત આસાન હોય છે એટલી હદે કે વાત કરતાં અને હસતાં અને બોલતાં જ શાંત થઈ જાય છે, અને કેટલાક મોમિનીન પણ એવા જ હોય છે, પરંતુ કેટલાક ઈમાનવાળા અને કુફ્રવાળાઓને અમે જોયા છે કે મૃત્યુની સકરાત વખતે આ સખતીઓ અને મુશ્કેલીઓને ધીરે ધીરે અને થોડું થોડું સહન કરે છે?" હઝરતે ફરમાવ્યું: "જો તમે કોઈ મોમિનને જુઓ કે તે આસાનીથી દુનિયાથી ગયો, તો આ એટલા માટે છે કે અલ્લાહે તેના સવાબને મોડું ન કર્યું બલ્કે તાત્કાલિક તેને મરહમત ફરમાવી, અને જો કોઈ મોમિને સખતીથી જાન આપી તો તે તેના ગુનાહોને મિટાવવા માટે હતું જેથી તે આખિરતમાં પાક અને પાકીઝા દાખલ થાય અને હંમેશા અને અબદી સવાબનો હકદાર બને. અને જો કોઈ કાફિર આરામ અને આસાનીથી દુનિયાથી ગયો તો તે એટલા માટે છે કે હક્ક તબારક વ તઆલાએ તેની નેકીઓ અને સારા આમાલોનો બદલો જે તેણે દુનિયામાં કર્યા હતા આ રીતે અતા ફરમાવ્યો જેથી આખિરતમાં જ્યારે તે દાખલ થાય તો કોઈ અમલ ન રહે સિવાય એ કે જે અઝાબ અને સજાનું કારણ બને. અને જો કોઈ કાફિરે સખતી અને શિદ્દતથી જાન આપી તો આ સખતી તેના અઝાબની શરૂઆત છે જેનો તે હકદાર છે, અને અલ્લાહ ક્યારેય જુલમ અને સિતમ કરતો નથી."
مُحَمَّدُبْنُعَلِیٍّ (علیه السلام) قِیلَ لِعَلِیِّبْنِالْحُسَیْنِ (علیه السلام) مَا الْمَوْتُ قَالَ لِلْمُؤْمِنِ کَنَزْعِ ثِیَابٍ وَسِخَهًْ قَمِلَهًْ وَ فَکِّ قُیُودٍ وَ أَغْلَالٍ ثَقِیلَهًْ وَ الِاسْتِبْدَالِ بِأَفْخَرِ الثِّیَابِ وَ أَطْیَبِهَا رَوَائِحَ وَ أَوْطَإِ الْمَرَاکِبِ وَ آنَسِ الْمَنَازِلِ وَ لِلْکَافِرِ کَخَلْعِ ثِیَابٍ فَاخِرَهًْ وَ النَّقْلِ عَنْ مَنَازِلَ أَنِیسَهًْ وَ الِاسْتِبْدَالِ بِأَوْسَخِ الثِّیَابِ وَ أَخْشَنِهَا وَ أَوْحَشِ الْمَنَازِلِ وَ أَعْظَمِ الْعَذَاب وَ قِیلَ لِمُحَمَّدِبْنِعَلِیٍّ (علیه السلام) مَا الْمَوْتُ قَالَ هُوَ النَّوْمُ الَّذِی یَأْتِیکُمْ کُلَّ لَیْلَهًْ إِلَّا أَنَّهُ طَوِیلٌ مُدَّتُهُ لَا یُنْتَبَهُ مِنْهُ إِلَّا یَوْمَ الْقِیَامَهًْ.
امام سجاد (علیه السلام)- امام باقر (علیه السلام) فرمود: از امام سجّاد (علیه السلام) سؤال شد: «مرگ چیست»؟ فرمود: «برای مؤمن چون کندن جامه‌ی چرکین شپشین و غل‌های سنگین و به عوض آن پوشیدن فاخرترین لباس‌ها و خوشبوترین جام‌ها و سواری رهوارترین مرکب‌ها و سکنای دلنشین‌ترین منزل‌ها و برای کافر چون افکندن جامه‌های فاخر و انتقال از منزل‌های دلنشین و به دل‌گرفتن چرکین‌ترین جام‌ها و درشت‌ترین لباس‌ها و موحش‌ترین منزل‌ها و عظیم‌ترین عذاب‌ها». و از امام باقر (علیه السلام) سؤال شد: «مرگ چیست»؟ فرمود: «همان خوابیست که شما را هر شب می‌آید مگر آنکه مدّتش طولانی است و از آن خواب تا روز قیامت بیدار نمی‌شوید».
Imam Sajjad (peace be upon him): Imam Baqir (peace be upon him) said: Imam Sajjad (peace be upon him) was asked, "What is death?" He said, "For the believer, it is like removing filthy, lice-ridden garments and heavy shackles and chains, and in exchange putting on the most splendid of robes and the most fragrant of scents, and riding the smoothest of mounts, and dwelling in the most pleasant of abodes. And for the disbeliever, it is like casting off splendid robes and being transferred from pleasant abodes, and taking on in exchange the filthiest of scents and the coarsest of garments and the most terrifying of abodes and the greatest of punishments." And Imam Baqir (peace be upon him) was asked, "What is death?" He said, "It is the very sleep that comes to you every night, except that its duration is long, and one does not awaken from that sleep until the Day of Resurrection."
ઇમામ સજ્જાદ (અલયહિસ્સલામ): ઇમામ બાકિર (અલયહિસ્સલામ) એ ફરમાવ્યું: ઇમામ સજ્જાદ (અલયહિસ્સલામ) ને પૂછવામાં આવ્યું: "મૃત્યુ શું છે?" ફરમાવ્યું: "મોમિન માટે ગંદા જૂ ભરેલા કપડાં અને ભારે બેડીઓ ઉતારવા અને તેના બદલામાં સૌથી ફાખિર (ઉત્તમ) લિબાસ પહેરવા અને સૌથી ખુશ્બૂદાર સુગંધો અને સૌથી આરામદાયક સવારીઓની સવારી અને સૌથી દિલચસ્પ મંઝિલોમાં રહેવા જેવું છે, અને કાફિર માટે ફાખિર લિબાસો ઉતારવા અને દિલચસ્પ મંઝિલોમાંથી બદલી થવા અને સૌથી ગંદી સુગંધો અને સૌથી ખરબચડા લિબાસો અને સૌથી ભયાનક મંઝિલો અને સૌથી મોટા અઝાબોને લેવા જેવું છે." અને ઇમામ બાકિર (અલયહિસ્સલામ) ને પૂછવામાં આવ્યું: "મૃત્યુ શું છે?" ફરમાવ્યું: "એ જ ઊંઘ છે જે તમારી પાસે દર રાત્રે આવે છે, સિવાય કે તેની મુદ્દત લાંબી છે, અને એ ઊંઘથી કયામતના દિવસ સુધી જાગતા નથી."
عَنْ سُفْیَانَبْنِعُیَیْنَهًَْ عَنْ أَبِیعَبْدِاللَّهِ (علیه السلام) فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا قَالَ لَیْسَ یَعْنِی أَکْثَرَ عَمَلًا وَ لَکِنْ أَصْوَبَکُمْ عَمَلًا وَ إِنَّمَا الْإِصَابَهًُْ خَشْیَهًُْ اللَّهِ وَ النِّیَّهًُْ الصَّادِقَهًُْ وَ الْحَسَنَهًُْ ثُمَّ قَالَ الْإِبْقَاءُ عَلَی الْعَمَلِ حَتَّی یَخْلُصَ أَشَدُّ مِنَ الْعَمَلِ وَ الْعَمَلُ الْخَالِصُ الَّذِی لَا تُرِیدُ أَنْ یَحْمَدَکَ عَلَیْهِ أَحَدٌ إِلَّا اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ وَ النِّیَّهًُْ أَفْضَلُ مِنَ الْعَمَلِ أَلَا وَ إِنَّ النِّیَّهًَْ هِیَ الْعَمَلُ.
امام صادق (علیه السلام)- سفیان‌بن‌عیینه گوید: امام صادق (علیه السلام) درباره‌ی سخن خداوند عزّوجلّ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا، فرمود: «نه به‌معنای این است که عملش از نظر کثرت و فراوانی بیشتر باشد، بلکه عملش درست‌تر باشد، و درست‌بودن عمل در ترس از خداوند و نیّت صادق و نیکی می‌باشد». سپس فرمود: «خالص گردانیدن عمل از خود عمل دشوارتر است، و عمل خالص عبارت است از؛ آنکه نخواهی کسی به جز خداوند عزّوجلّ به خاطر آن تو را پاداش دهد، و نیّت همان عمل است».
Imam Sadiq (peace be upon him): Sufyan ibn Uyayna said: Imam Sadiq (peace be upon him) said concerning the words of Allah the Mighty and Majestic لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا [that He may try you—which of you is best in deeds]: "It does not mean that his deeds are greater in number and abundance, but rather that his deed is more correct, and the correctness of a deed lies in the fear of Allah, sincere intention, and goodness." Then he said: "Making a deed sincere is harder than the deed itself, and a sincere deed is: that you do not wish anyone but Allah the Mighty and Majestic to reward you for it, and the intention is the deed itself."
ઇમામ સાદિક (અલયહિસ્સલામ): સુફયાન બિન ઉયયના કહે છે: ઇમામ સાદિક (અલયહિસ્સલામ)એ અલ્લાહ અઝ્ઝ વ જલ્લના કથન لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا [જેથી તે તમારી પરીક્ષા લે કે તમારામાંથી કોણ સૌથી સારા અમલ કરે છે] વિશે ફરમાવ્યું: "તેનો અર્થ એ નથી કે તેનો અમલ સંખ્યા અને પ્રમાણમાં વધારે હોય, બલ્કે તેનો અમલ વધુ સાચો હોય, અને અમલનું સાચું હોવું અલ્લાહના ડરમાં અને સાચી નિય્યત અને નેકીમાં છે." પછી ફરમાવ્યું: "અમલને ખાલિસ કરવો એ ખુદ અમલ કરતાં વધુ મુશ્કેલ છે, અને ખાલિસ અમલ એ છે કે તમે ઇચ્છો નહીં કે અલ્લાહ અઝ્ઝ વ જલ્લ સિવાય કોઈ તેના બદલામાં તમને બદલો આપે, અને નિય્યત એ જ અમલ છે."
قَالَ أَبُو قَتَادَهًْ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَی أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا مَا عَنَی بِهِ فَقَالَ یَقُولُ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَقْلًا ثُمَّ قَالَ (صلی الله علیه و آله) أَتَمُّکُمْ عَقْلًا وَ أَشَدُّکُمْ لِلَّهِ خَوْفاً وَ أَحْسَنُکُمْ فِیمَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ وَ نَهَی عَنْهُ نَظَراً وَ إِنْ کَانَ أَقَلَّکُمْ تَطَوُّعاً.
پیامبر (صلی الله علیه و آله)- ابوقتاده گوید: از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) درباره‌ی معنای آیه: أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا سؤال کردم. فرمود: «یعنی کدام‌یک از شما عقل و خردش بهتر است»؟ سپس فرمود: «یعنی آن‌کس که عقلش کامل‌تر و خوف و ترسش از خدا بیشتر و شدیدتر و درباره‌ی اوامر و نواهی خدا اندیشه و دقّت او نیکوتر باشد؛ گرچه از نظر انجام کارهای مستحبی کمتر از همه باشد».
The Prophet (peace be upon him and his family): Abu Qatada said: I asked the Messenger of Allah (peace be upon him and his family) about the meaning of the verse: أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا [which of you is best in deeds]. He said: "That is, which of you has the better intellect and understanding?" Then he said: "That is, the one whose intellect is more complete, whose fear and awe of Allah is greater and more intense, and whose thought and precision concerning the commands and prohibitions of Allah is finer — even if he is the least of you in performing recommended acts."
પયગંબર (સલ્લલ્લાહો અલયહે વ આલેહી વસલ્લમ): અબૂ કતાદા કહે છે: મેં રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહો અલયહે વ આલેહી વસલ્લમ)ને આયત: أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا [તમારામાંથી કોણ સૌથી સારા અમલ કરે છે]ના અર્થ વિશે પૂછ્યું. ફરમાવ્યું: "એટલે કે તમારામાંથી કોની અક્લ અને સમજ વધુ સારી છે?" પછી ફરમાવ્યું: "એટલે કે તે વ્યક્તિ જેની અક્લ વધુ સંપૂર્ણ હોય અને અલ્લાહનો ડર અને ખૌફ વધુ અને તીવ્ર હોય અને અલ્લાહના આદેશો અને નિષેધો વિશે તેની વિચારણા અને સૂક્ષ્મતા વધુ સારી હોય; ભલે મુસ્તહબ કાર્યો કરવામાં તે બધા કરતાં ઓછો હોય."
عَنِ النَّبِیِّ (صلی الله علیه و آله) أَنَّهُ تَلَا قَوْلَهُ تَبارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ الْمُلْکُ إِلَی قَوْلِهِ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا ثُمَّ قَالَ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَقْلًا وَ أَوْرَعُ عَنْ مَحَارِمِ اللَّهِ وَ أَسْرَعُ فِی طَاعَهًِْ اللَّهِ.
پیامبر (صلی الله علیه و آله)- از پیامبر (صلی الله علیه و آله) روایت شده است آیه: تَبارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ المُلْکُ ... أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا تلاوت کرد و سپس فرمود: «کدام‌یک از شما عقل و خردش کامل‌تر و بهتر و اجتناب و دوری او از محرّمات الهی بیشتر و در انجام فرمان خدا سریع‌تر است».
The Prophet (peace be upon him and his family): It is narrated from the Prophet (peace be upon him and his family) that he recited the verse: تَبارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ المُلْکُ ... أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا [Blessed is He in Whose hand is the kingdom ... which of you is best in deeds] and then said: "Which of you has the more complete and better intellect, and greater abstention and distance from what Allah has forbidden, and is swifter in carrying out the command of Allah."
પયગંબર (સલ્લલ્લાહો અલયહે વ આલેહી વસલ્લમ): પયગંબર (સલ્લલ્લાહો અલયહે વ આલેહી વસલ્લમ)થી રિવાયત છે કે તેમણે આયત: تَبارَکَ الَّذِی بِیَدِهِ المُلْکُ ... أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا [બરકતવાળો છે તે જેના હાથમાં રાજ્ય છે ... તમારામાંથી કોણ સૌથી સારા અમલ કરે છે]ની તિલાવત કરી અને પછી ફરમાવ્યું: "તમારામાંથી કોની અક્લ અને સમજ વધુ સંપૂર્ણ અને સારી છે અને અલ્લાહની હરામ કરેલી બાબતોથી તેનો પરહેજ અને દૂરી વધુ છે અને અલ્લાહના આદેશના પાલનમાં વધુ ઝડપી છે."
وَ أَمَّا آیَاتُ الْبَلْوَی بِمَعْنَی الِاخْتِبَارِ قَوْلُه لِیَبْلُوَکُمْ فِی ما آتاکُمْ و قوله ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ و قوله إِنَّا بَلَوْناهُمْ کَما بَلَوْنا أَصْحابَ الْجَنَّةِ و قوله خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً.
امام هادی (علیه السلام)- اما آیاتی که در آن ها ابتلا به معنای آزمون است؛ این سخن خداوند: خدا می‌خواهد شما را در آنچه به شما بخشیده بیازماید ( مائده/۴۸ ) و این سخن خداوند: سپس خداوند شما را از آنان منصرف ساخت [و پیروزی شما به شکست انجامی] تا شما را آزمایش کند ( آل عمران/۱۵۲ ) و نیز این سخن خداوند متعال: ما آنها را آزمودیم، همان گونه که «صاحبان باغ» را آزمایش کردیم ( قلم/۱۷ ) و این سخن خدای متعال: خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً.
Imam al-Hadi (peace be upon him): As for the verses in which trial (ibtila) is in the meaning of testing; these are the words of Allah: "Allah wishes to test you concerning what He has given you" (al-Ma'ida/48), and these words of Allah: "Then He turned you away from them so that He might test you [and your victory ended in defeat]" (Al Imran/152), and also these words of Allah the Exalted: "Indeed, We have tested them as We tested the owners of the garden" (al-Qalam/17), and these words of Allah the Exalted: خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً [Who created death and life that He may try you—which of you is best in deeds].
ઇમામ હાદી (અલયહિસ્સલામ): જે આયતોમાં ઇબ્તિલા (પરીક્ષણ)ના અર્થમાં છે; તે અલ્લાહનું આ કથન: "અલ્લાહ ઈચ્છે છે કે જે તેણે તમને આપ્યું છે તેમાં તમારી પરીક્ષા લે" (માએદહ/૪૮) અને અલ્લાહનું આ કથન: "પછી અલ્લાહે તમને તેમનાથી ફેરવી દીધા [અને તમારી જીત હારમાં પરિણમી] જેથી તમારી પરીક્ષા લે" (આલે ઇમરાન/૧૫૨) અને અલ્લાહ તઆલાનું આ કથન: "અમે તેમની પરીક્ષા લીધી, જેમ 'બગીચાવાળાઓ'ની પરીક્ષા લીધી હતી" (કલમ/૧૭) અને અલ્લાહ તઆલાનું આ કથન: خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً [જેણે મૃત્યુ અને જીવન સર્જ્યું જેથી તે તમારી પરીક્ષા લે કે તમારામાંથી કોણ સૌથી સારા અમલ કરે છે].
الَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیاةَ قَالَ: قَدَّرَهُمَا وَ مَعْنَاهُ قَدَّرَ الْحَیَاهًَْ ثُمَّ الْمَوْتَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا أَیْ یَخْتَبِرُکُمْ بِالْأَمْرِ وَ النَّهْیِ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلا.
علیّ‌بن‌ابراهیم (رحمة الله علیه)- الَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَیَاةَ، آن را مقدّر کرد، و منظورش این است که زندگی را مقدّر کرد و سپس مرگ را مقدّر کرد. لِیَبْلُوَکُمْ یعنی شما را به وسیله امر و نهی امتحان می‌کند؛ کدام‌یک از شما بهتر عمل می‌کنید، و او توانا و آمرزنده است.
Ali ibn Ibrahim (may Allah have mercy on him): الَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَیَاةَ [Who created death and life] — He decreed them, and its meaning is that He decreed life and then decreed death. لِیَبْلُوَکُمْ [that He may try you] — that is, He tests you by means of command and prohibition; which of you is best in deeds, and He is the Mighty, the Forgiving.
અલી બિન ઇબ્રાહીમ (રહમતુલ્લાહિ અલયહિ): الَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَیَاةَ [જેણે મૃત્યુ અને જીવન સર્જ્યું], તેને મુકર્રર કર્યું, અને તેનો હેતુ એ છે કે તેણે જીવનને મુકર્રર કર્યું અને પછી મૃત્યુને મુકર્રર કર્યું. لِیَبْلُوَکُمْ [જેથી તે તમારી પરીક્ષા લે] એટલે કે તે તમને આદેશ અને નિષેધ દ્વારા આઝમાવે છે; તમારામાંથી કોણ સૌથી સારા અમલ કરે છે, અને તે શક્તિશાળી અને માફ કરનાર છે.
هِشَامُ‌بْنُ‌الْحَکَمِ أَنَّهُ سَأَلَ الزِّنْدِیقُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) لِأَیِ عِلَّهًْ خَلَقَ الْخَلْقَ وَ هُوَ غَیْرُ مُحْتَاجٍ إِلَیْهِمْ وَ لَا مُضْطَرٍّ إِلَی خَلْقِهِمْ وَ لَا یَلِیقُ بِهِ الْعَبَثُ بِنَا قَالَ خَلَقَهُمْ لِإِظْهَارِ حِکْمَتِهِ وَ إِنْفَاذِ عِلْمِهِ وَ إِمْضَاءِ تَدْبِیرِهِ قَالَ وَ کَیْفَ لَا یَقْتَصِرُ عَلَی هَذِهِ الدَّارِ فَیَجْعَلَهَا دَارَ ثَوَابِهِ وَ مَحْبِسَ عِقَابِهِ قَالَ إِنَّ هَذِهِ دَارُ بَلَاءٍ وَ مَتْجَرُ الثَّوَابِ وَ مُکْتَسَبُ الرَّحْمَهًْ مُلِئَتْ آفَاتٍ وَ طُبِّقَتْ شَهَوَاتٍ لِیَخْتَبِرَ فِیهَا عِبَادَهُ بِالطَّاعَهًْ فَلَا یَکُونُ دَارُ عَمَلٍ دَارَ جَزَاءٍ الْخَبَرَ.
امام صادق (علیه السلام)- هشام‌بن‌حکم گوید: زندیقی از امام صادق (علیه السلام) پرسید: «به چه علّت این مخلوق را آفرید با اینکه احتیاج نداشت و مجبور به آفرینش آنها نبود و نباید کار بیهوده‌ای در مورد خلقت ما کرده باشد». فرمود: «برای اظهار حکمت و اجرای علم و تدبیر خویش آفرید». گفت: «چرا به همین جهان اکتفا نکرد که ثواب و عقاب خود را در همین‌جا بدهد». فرمود: «این جهان محلّ گرفتاری و جایگاه ثواب اندوزی و کسب رحمت است که آمیخته شده با بلاها و پر از شهوت‌ها است در اینجا بندگان را می‌آزماید با فرمانبرداری نمی‌تواند جایگاه عمل محلّ جزا و پاداش باشد».
Imam Sadiq (peace be upon him): Hisham ibn al-Hakam said: A heretic asked Imam Sadiq (peace be upon him): "For what reason did He create these creatures, when He had no need of them and was not compelled to create them, and it would not be fitting for Him to do something futile in creating us?" He said: "He created them to manifest His wisdom and to carry out His knowledge and His plan." He said: "Why did He not suffice with this world alone and give His reward and punishment right here?" He said: "This world is the place of trial and the site for accumulating reward and gaining mercy; it is mixed with afflictions and filled with desires. Here He tests His servants through obedience. The place of action cannot be the place of recompense and reward."
ઇમામ સાદિક (અલયહિસ્સલામ): હિશામ બિન હકમ કહે છે: એક ઝિન્દીકે ઇમામ સાદિક (અલયહિસ્સલામ)ને પૂછ્યું: "શા કારણે અલ્લાહે આ મખ્લૂકને પેદા કરી, જ્યારે કે તેને તેમની જરૂર ન હતી અને તેમને પેદા કરવા મજબૂર પણ ન હતો, અને આપણી ખિલ્કત બાબતે તેમનું કોઈ નકામું કામ કરવું યોગ્ય નથી?" તેમણે ફરમાવ્યું: "પોતાની હિકમત જાહેર કરવા અને પોતાના ઇલ્મ તથા તદબીરના અમલ માટે તેમને પેદા કર્યા." તેણે કહ્યું: "શા માટે તેમણે આ જ દુનિયા પર બસ ન કર્યું કે અહીં જ પોતાનો સવાબ અને અઝાબ આપી દે?" તેમણે ફરમાવ્યું: "આ દુનિયા મુસીબતોનું સ્થળ અને સવાબ કમાવાનું તથા રહમત મેળવવાનું સ્થાન છે, જે બલાઓથી ભરેલી છે અને શહવતોથી ભરપૂર છે; અહીં તે બંદાઓની ફરમાબરદારી થકી કસોટી કરે છે. અમલનું સ્થાન બદલા અને પુરસ્કારનું સ્થાન ન થઈ શકે."
إِنَ النُّورَ إِذَا دَخَلَ الصَّدْرَ انْفَسَحَ فَقِیلَ لَهُ هَلْ لِذَلِکَ عَلَامَهًْ فَقَالَ نَعَمْ التَّجَافِی عَنْ دَارِ الْغُرُورِ وَ الْإِنَابَهًُْ إِلَی دَارِ الْخُلُودِ وَ الِاسْتِعْدَادُ لِلْمَوْتِ قَبْلَ نُزُولِهِ قال الله تعالی الَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا أَیْ أَیُّکُمْ أَکْثَرُ لِلْمَوْتِ ذِکْراً وَ أَحْسَنُ لَهُ اسْتِعْدَاداً وَ أَشَدُّ مِنْهُ خَوْفاً وَ حَذَراً.
پیامبر (صلی الله علیه و آله)- هرگاه نور ایمان وارد قلب شد، قلب باز می‌شود. به ایشان گفته شد: «ای رسول خدا (صلی الله علیه و آله)! آیا آن حالت نشانه‌ای دارد»؟ فرمود: «نشانه‌ی آن کناره‌گیری از سرای فریب، و توجّه به سرای جاوید و آمادگی برای مرگ پیش از فرارسیدن است. خدای متعال فرمود: الَّذِی خَلَقَ المَوْتَ وَ الحَیاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا یعنی؛ کدام‌یک بیشتر به یاد مرگ بوده و آماده‌تر هستید، و بیم و ترستان بیشتر است».
The Messenger of Allah (peace be upon him and his family): When the light of faith enters the heart, the heart is opened wide. It was said to him: "O Messenger of Allah (peace be upon him and his family)! Does that state have a sign?" He said: "Its sign is withdrawing from the abode of delusion, turning toward the abode of eternity, and preparing for death before it arrives. Allah the Exalted said: الَّذِی خَلَقَ المَوْتَ وَ الحَیاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا [Who created death and life that He may try you — which of you is best in deeds], meaning: which of you remembers death most, is best prepared for it, and has the greatest fear and caution of it."
પયગંબર (સલ્લલ્લાહો અલયહે વ આલેહી વસલ્લમ): જ્યારે ઈમાનનો નૂર દિલમાં દાખલ થાય છે, ત્યારે દિલ ખૂલી જાય છે. તેમને પૂછવામાં આવ્યું: "અય અલ્લાહના રસૂલ (સલ્લલ્લાહો અલયહે વ આલેહી વસલ્લમ)! શું તે હાલતની કોઈ નિશાની છે?" તેમણે ફરમાવ્યું: "તેની નિશાની છે ધોકાના ઘરથી દૂર રહેવું, હંમેશના ઘર તરફ ધ્યાન આપવું, અને મૌત આવે તે પહેલા તેની તૈયારી કરવી. અલ્લાહ તઆલાએ ફરમાવ્યું: الَّذِی خَلَقَ المَوْتَ وَ الحَیاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا [જેણે મૌત અને જિંદગી પેદા કરી જેથી તમારી કસોટી કરે કે તમારામાંથી કોણ સૌથી સારાં કામ કરે છે], એટલે કે તમારામાંથી કોણ મૌતને સૌથી વધુ યાદ કરે છે, તેના માટે સૌથી વધુ તૈયાર છે, અને તેનાથી સૌથી વધુ ડર અને સાવધાની રાખે છે."
عَنْ حَبِیبٍ السِّجِسْتَانِیِّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ (علیه السلام) یَقُول: إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ لَمَّا أَخْرَجَ ذُرِّیَّهًَْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظَهْرِهِ لِیَأْخُذَ عَلَیْهِمُ الْمِیثَاقَ بِالرُّبُوبِیَّهًِْ لَهُ وَ بِالنُّبُوَّهًِْ لِکُلِّ نَبِیٍّ فَکَانَ أَوَّلَ مَنْ أَخَذَ لَهُ عَلَیْهِمُ الْمِیثَاقَ بِنُبُوَّتِهِ مُحَمَّدُبْنُعَبْدِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) ثُمَّ قَالَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ لآِدَمَ انْظُرْ مَا ذَا تَرَی قَالَ فَنَظَرَ آدَمُ (علیه السلام) إِلَی ذُرِّیَّتِهِ وَ هُمْ ذَرٌّ قَدْ مَلَئُوا السَّمَاءَ قَالَ آدَمُ (علیه السلام) یَا رَبِّ مَا أَکْثَرَ ذُرِّیَّتِی وَ لِأَمْرٍ مَا خَلَقْتَهُمْ فَمَا تُرِیدُ مِنْهُمْ بِأَخْذِکَ الْمِیثَاقَ عَلَیْهِمْ قَالَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ یَعْبُدُونَنِی وَ لا یُشْرِکُونَ بِی شَیْئاً وَ یُؤْمِنُونَ بِرُسُلِی وَ یَتَّبِعُونَهُمْ قَالَ آدَمُ یَا رَبِّ فَمَا لِی أَرَی بَعْضَ الذَّرِّ أَعْظَمَ مِنْ بَعْضٍ وَ بَعْضَهُمْ لَهُ نُورٌ کَثِیرٌ وَ بَعْضَهُمْ لَهُ نُورٌ قَلِیلٌ وَ بَعْضَهُمْ لَیْسَ لَهُ نُورٌ أَصْلًا فَقَالَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ وَ کَذَلِکَ خَلَقْتُهُمْ لِأَبْلُوَهُمْ فِی کُلِّ حَالَاتِهِمْ قَالَ آدَمُ (علیه السلام) یَا رَبِّ فَتَأْذَنُ لِی فِی الْکَلَامِ فَأَتَکَلَّمَ قَالَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ تَکَلَّمْ فَإِنَّ رُوحَکَ مِنْ رُوحِی وَ طَبِیعَتَکَ خِلَافُ کَیْنُونَتِی قَالَ آدَمُ (علیه السلام) فَلَوْ کُنْتَ خَلَقْتَهُمْ عَلَی مِثَالٍ وَاحِدٍ وَ قَدْرٍ وَاحِدٍ وَ طَبِیعَهًٍْ وَاحِدَهًٍْ وَ جِبِلَّهًٍْ وَاحِدَهًٍْ وَ أَلْوَانٍ وَاحِدَهًٍْ وَ أَعْمَارٍ وَاحِدَهًٍْ وَ أَرْزَاقٍ سَوَاءٍ لَمْ یَبْغِ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ وَ لَمْ یَکُ بَیْنَهُمْ تَحَاسُدٌ وَ لَا تَبَاغُضٌ وَ لَا اخْتِلَافٌ فِی شَیْءٍ مِنَ الْأَشْیَاءِ قَالَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ یَا آدَمُ (علیه السلام) بِرُوحِی نَطَقْتَ وَ بِضَعْفِ طَبِیعَتِکَ تَکَلَّمْتَ مَا لَا عِلْمَ لَکَ بِهِ وَ أَنَا الْخَالِقُ الْعَلِیمُ بِعِلْمِی خَالَفْتُ بَیْنَ خَلْقِهِمْ وَ بِمَشِیَّتِی یَمْضِی فِیهِمْ أَمْرِی وَ إِلَی تَدْبِیرِی وَ تَقْدِیرِی صَائِرُونَ وَ لَا تَبْدِیلَ لِخَلْقِی إِنَّمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ لِیَعْبُدُونِی وَ خَلَقْتُ الْجَنَّهًَْ لِمَنْ عَبَدَنِی فَأَطَاعَنِی مِنْهُمْ وَ اتَّبَعَ رُسُلِی وَ لَا أُبَالِی وَ خَلَقْتُ النَّارَ لِمَنْ کَفَرَ بِی وَ عَصَانِی وَ لَمْ یَتَّبِعْ رُسُلِی وَ لَا أُبَالِی وَ خَلَقْتُکَ وَ خَلَقْتُ ذُرِّیَّتَکَ مِنْ غَیْرِ فَاقَهًٍْ بِی إِلَیْکَ وَ إِلَیْهِمْ وَ إِنَّمَا خَلَقْتُکَ وَ خَلَقْتُهُمْ لِأَبْلُوَکَ وَ أَبْلُوَهُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا فِی دَارِ الدُّنْیَا فِی حَیَاتِکُمْ وَ قَبْلَ مَمَاتِکُمْ فَلِذَلِکَ خَلَقْتُ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَهًَْ وَ الْحَیَاهًَْ وَ الْمَوْتَ وَ الطَّاعَهًَْ وَ الْمَعْصِیَهًَْ وَ الْجَنَّهًَْ وَ النَّارَ وَ کَذَلِکَ أَرَدْتُ فِی تَقْدِیرِی وَ تَدْبِیرِی وَ بِعِلْمِیَ النَّافِذِ فِیهِمْ خَالَفْتُ بَیْنَ صُوَرِهِمْ وَ أَجْسَامِهِمْ وَ أَلْوَانِهِمْ وَ أَعْمَارِهِمْ وَ أَرْزَاقِهِمْ وَ طَاعَتِهِمْ وَ مَعْصِیَتِهِمْ فَجَعَلْتُ مِنْهُمُ الشَّقِیَّ وَ السَّعِیدَ وَ الْبَصِیرَ وَ الْأَعْمَی وَ الْقَصِیرَ وَ الطَّوِیلَ وَ الْجَمِیلَ وَ الدَّمِیمَ وَ الْعَالِمَ وَ الْجَاهِلَ وَ الْغَنِیَّ وَ الْفَقِیرَ وَ الْمُطِیعَ وَ الْعَاصِیَ وَ الصَّحِیحَ وَ السَّقِیمَ وَ مَنْ بِهِ الزَّمَانَهًُْ وَ مَنْ لَا عَاهَهًَْ بِهِ فَیَنْظُرُ الصَّحِیحُ إِلَی الَّذِی بِهِ الْعَاهَهًُْ فَیَحْمَدُنِی عَلَی عَافِیَتِهِ وَ یَنْظُرُ الَّذِی بِهِ الْعَاهَهًُْ إِلَی الصَّحِیحِ فَیَدْعُونِی وَ یَسْأَلُنِی أَنْ أُعَافِیَهُ وَ یَصْبِرُ عَلَی بَلَائِی فَأُثِیبُهُ جَزِیلَ عَطَائِی وَ یَنْظُرُ الْغَنِیُّ إِلَی الْفَقِیرِ فَیَحْمَدُنِی وَ یَشْکُرُنِی وَ یَنْظُرُ الْفَقِیرُ إِلَی الْغَنِیِّ فَیَدْعُونِی وَ یَسْأَلُنِی وَ یَنْظُرُ الْمُؤْمِنُ إِلَی الْکَافِرِ فَیَحْمَدُنِی عَلَی مَا هَدَیْتُهُ فَلِذَلِکَ خَلَقْتُهُمْ لِأَبْلُوَهُمْ فِی السَّرَّاءِ وَ الضَّرَّاءِ وَ فِیمَا أُعَافِیهِمْ وَ فِیمَا أَبْتَلِیهِمْ وَ فِیمَا أُعْطِیهِمْ وَ فِیمَا أَمْنَعُهُمْ وَ أَنَا اللَّهُ الْمَلِکُ الْقَادِرُ وَ لِی أَنْ أَمْضِیَ جَمِیعَ مَا قَدَّرْتُ عَلَی مَا دَبَّرْتُ وَ لِی أَنْ أُغَیِّرَ مِنْ ذَلِکَ مَا شِئْتُ إِلَی مَا شِئْتُ وَ أُقَدِّمَ مِنْ ذَلِکَ مَا أَخَّرْتُ وَ أُؤَخِّرَ مِنْ ذَلِکَ مَا قَدَّمْتُ وَ أَنَا اللَّهُ الْفَعَّالُ لِمَا أُرِیدُ لَا أُسْأَلُ عَمَّا أَفْعَلُ وَ أَنَا أَسْأَلُ خَلْقِی عَمَّا هُمْ فَاعِلُونَ.
امام باقر (علیه السلام)- حبیب سجستانی گوید: شنیدم امام باقر (علیه السلام) می‌فرمود: چون خدا عزّوجلّ نژاد آدمیزاده را از پشتش در آورد تا از آنها پیمان بر ربوبیّت ستاند برای خود، و بر نبوّت هر پیغمبر نخست پیمان بر نبوّت محمّدبنعبداللَّه (صلی الله علیه و آله) گرفت، وانگه فرمود: «به آدم بنگر تا چه بینی»؟ فرمود: «آدم نگریست به نژادش که ذره بودند و آسمان را انباشته بودند». و گفت: «پروردگارا چه بسیارند نژادم برای کاری بزرگ آنها را آفریدی چه خواهی از آنان در گرفتن پیمان؟ خدای عزّوجلّ فرمود: آن چنان‌که تنها مرا می‌پرستند و چیزی را شریک من نخواهند ساخت. ( نور/۵۵ ) باور دارند رسولانم را و پیرو آنها باشند. آدم (علیه السلام) گفت: «پروردگارا، چیست مرا که بینم برخی بزرگ‌تر از دیگریند و برخی نور بیش دارند و برخی کم و برخی هیچ؟ خدا عزّوجلّ فرمود: چنین آفریدمشان تا بیازمایم آنها را در هرحال. آدم گفت: پروردگارا اجازه می‌دهی در سخن تا سخنی گویم؟ فرمودش بگو که جانت از من است و طبعت جز بود من، آدم (علیه السلام) گفت: کاش همه را مانند آفریده بودی در یک اندازه و یک منش و یک غریزه، و یک رنگ، یک اندازه عمر و روزی برابر تا بهم ستم نکردند و حسد و کینه نورزیدند و در چیزی اختلاف نکردند. خدا عزّوجلّ فرمود: ای آدم به جانی که از من داری گویا شدی و به طبع سست خود سخن گفتی بدان چه ندانی، منم آفریننده‌ی دانا، به دانشم میان آفریدگانم اختلاف انداختم و به خواست، من فرمانم در آنها اجراء شود. و به تدبیر و تقدیر من روانه باشند، آفرینش من دگرگون نگردد. و همانا پری و آدمی را آفریدم تا مرا پرستند و بهشت را آفریدم برای هرکه مرا پرستد و مرا فرمان برد و پیرو رسولانم گردد و باکی ندارم و دوزخ را آفریدم برای هرکه به من کافر شود و گناه کند و پیرو رسولانم نشود و باکی ندارم، و آفریدم تو را و نژادت را و بی‌نیازم به تو و آنان و همانا تو را و آنان را آفریدم تا بیازمایمت و بیازمایمشان تا کدام خوش کردارترند در دار دنیا در زندگی شماها و پیش از مرگتان و ازاین‌رو دنیا و آخرت آفریدم و زندگی و مرگ و طاعت و معصیت و بهشت و دوزخ. در تقدیر و تدبیرم چنین خواستم، و به دانشم که در آنان نافذ است، صورت و تن و رنگ و عمر و روزی و طاعت و گناه آنان را چندگونه ساختم و از آنها خوشبخت و بدبخت و بینا و کور و کوتاه و بلند و زیبا و زشت و دانا و نادان و توانگر و درویش و فرمانبر و نافرمان و تندرست و بیمار و زمین‌گیر و بی‌آفت ساختم. پس تندرست به آفت زده بنگرد و بر عافیت خود مرا سپاس گوید و آفت زده بدو بنگرد و از من عافیت خواهد به بلایم صبر کند و عطای شایانش بدهم و توانگر به درویش نگرد و مرا سپاس و شکر گوید و درویش به توانگر نگرد و به درگاهم دعا کند و خواهش کند، و مؤمن به کافر نگرد و مرا به رهنمونیش سپاس گوید. برای این چنانشان آفریدم که در خوشی و ناخوشی آنها را بیازمایم و در عافیت بخشی و بلادادن و در آنچه بدان‌ها بدهم و یا دریغ کنم، منم خدای مالک توانا و مرا رسد که آنچه مقدّر کردم طبق تدبیرم اجراء نمایم و مرا رسد که دیگرگون سازم از آن هرجور خواهم و پیش اندازم آنچه پس انداختم و پس اندازم آنچه پیش داشتم، منم خدا که هر کار خواهم کنم و از هرچه کنم بازپرسی ندارد و بازپرسی کنم از هرچه خلقم کنند.
Imam Baqir (peace be upon him): Habib al-Sijistani said: I heard Imam Baqir (peace be upon him) saying: When Allah the Mighty and Majestic brought forth the progeny of the children of Adam from his back in order to take from them the covenant of Lordship for Himself, and the covenant of prophethood for every prophet, the first for whom He took from them the covenant of prophethood was Muhammad ibn Abdullah (peace be upon him and his family). Then He said: "O Adam, look and see what you behold." He said: Adam looked at his progeny, who were like tiny particles filling the heavens. Adam (peace be upon him) said: "O my Lord, how numerous is my progeny! You have created them for some great matter; what do You want from them by taking a covenant from them?" Allah the Mighty and Majestic said: "That they worship Me alone and associate nothing with Me, believe in My messengers and follow them." Adam (peace be upon him) said: "O my Lord, why is it that I see some of these particles greater than others, and some have much light, and some little light, and some no light at all?" Allah the Mighty and Majestic said: "Thus I created them, so that I may test them in all their states." Adam said: "O my Lord, will You permit me to speak, that I may say a word?" He said to him: "Speak, for your spirit is from Me and your nature is other than My being." Adam (peace be upon him) said: "Would that You had created them all alike — in one form, one measure, one nature, one disposition, one colour, one span of life, and equal sustenance, so that none would wrong another, nor would there be envy or hatred among them, nor disagreement in anything." Allah the Mighty and Majestic said: "O Adam, by the spirit that is from Me you have spoken, and by the weakness of your nature you have spoken of what you have no knowledge of. I am the Creator, the All-Knowing. By My knowledge I made a difference among My creation, and by My will My command is carried out among them, and to My direction and decree they proceed, and there is no altering of My creation. Indeed I created jinn and mankind only that they may worship Me, and I created Paradise for whoever worships Me and obeys Me and follows My messengers, and I do not care; and I created the Fire for whoever disbelieves in Me and disobeys Me and does not follow My messengers, and I do not care. And I created you, and I created your progeny, without any need of Me for you or for them. I created you and I created them only to test you and to test them — which of you is best in deeds in the abode of the world, in your lifetime and before your death. And for this I created the world and the hereafter, life and death, obedience and disobedience, Paradise and the Fire. Thus I willed in My decree and My direction, and by My knowledge that is effective in them I made their forms, bodies, colours, life-spans, sustenance, obedience and disobedience varied. So I made among them the wretched and the felicitous, the seeing and the blind, the short and the tall, the beautiful and the ugly, the learned and the ignorant, the rich and the poor, the obedient and the disobedient, the sound and the sick, the chronically afflicted and the one without ailment. Then the sound one looks at the afflicted one and praises Me for his well-being; and the afflicted one looks at the sound one and calls upon Me and asks Me to grant him well-being, and he bears My trial patiently, so I reward him with an abundant gift; and the rich one looks at the poor one and praises Me and thanks Me; and the poor one looks at the rich one and calls upon Me and asks of Me; and the believer looks at the disbeliever and praises Me for having guided him. For this reason I created them thus, that I may test them in ease and hardship, and in what I grant them of well-being and what I try them with, and in what I give them and what I withhold from them. And I am Allah, the Sovereign, the Powerful. It is My prerogative to carry out all that I have decreed according to what I have planned, and it is My prerogative to change of that whatever I will to whatever I will, and to bring forward what I have delayed and to delay what I have brought forward. I am Allah, who does whatever I will; I am not questioned about what I do, and I question My creation about what they do."
ઇમામ બાકિર (અલયહિસ્સલામ): હબીબ સિજિસ્તાની કહે છે: મેં ઇમામ બાકિર (અલયહિસ્સલામ)ને ફરમાવતાં સાંભળ્યા: જ્યારે અલ્લાહ અઝ્ઝ વ જલ્લે આદમના સંતાનની નસ્લને તેમની પીઠમાંથી બહાર કાઢી, જેથી તેમની પાસેથી પોતાની રુબૂબિય્યત (પ્રભુત્વ)નું અને દરેક પયગંબરની નુબુવ્વત (પયગંબરી)નું વચન લે, તો સૌ પ્રથમ જેમની નુબુવ્વત માટે તેમની પાસેથી વચન લેવામાં આવ્યું તે મુહમ્મદ બિન અબ્દુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહો અલયહે વ આલેહી વસલ્લમ) હતા. પછી ફરમાવ્યું: "હે આદમ, જુઓ કે તમે શું જુઓ છો?" તેમણે ફરમાવ્યું: "આદમે પોતાની નસ્લને જોઈ કે તેઓ ઝર્રા (કણ) જેવા હતા અને આકાશને ભરી દીધું હતું." અને કહ્યું: "હે પરવરદિગાર, મારી નસ્લ કેટલી બધી છે! ખરેખર તેં તેમને કોઈ મોટા કામ માટે પેદા કર્યા છે; તેમનાથી વચન લેવામાં તું શું ચાહે છે?" અલ્લાહ અઝ્ઝ વ જલ્લે ફરમાવ્યું: "એ કે તેઓ માત્ર મારી જ ઇબાદત કરે અને કોઈને મારો શરીક ન બનાવે, અને મારા રસૂલોને માને અને તેમનું અનુસરણ કરે." આદમ (અલયહિસ્સલામ)એ કહ્યું: "હે પરવરદિગાર, મને શું છે કે હું જોઉં છું કે કેટલાક ઝર્રા બીજા કરતાં મોટા છે, અને કેટલાકનો નૂર ઘણો છે અને કેટલાકનો ઓછો અને કેટલાકનો બિલકુલ નહીં?" અલ્લાહ અઝ્ઝ વ જલ્લે ફરમાવ્યું: "એવી જ રીતે મેં તેમને પેદા કર્યા છે, જેથી હું તેમને દરેક હાલતમાં અજમાવું." આદમે કહ્યું: "હે પરવરદિગાર, શું તું મને વાત કરવાની અનુમતિ આપીશ કે હું કંઈ કહું?" ફરમાવ્યું: "કહો, કારણ કે તમારો રૂહ મારાથી છે અને તમારો સ્વભાવ મારા અસ્તિત્વ સિવાય છે." આદમ (અલયહિસ્સલામ)એ કહ્યું: "કાશ તેં બધાને એક જેવા બનાવ્યા હોત — એક જ આકારમાં, એક જ પ્રકૃતિ, એક જ સ્વભાવ, એક જ રંગ, એક જ ઉંમર અને સમાન રિઝ્ક (રોજી) સાથે, જેથી તેઓ એકબીજા પર ઝુલ્મ ન કરે અને હસદ (દ્વેષ) અને કીના (વૈર) ન રાખે અને કોઈ બાબતમાં મતભેદ ન કરે." અલ્લાહ અઝ્ઝ વ જલ્લે ફરમાવ્યું: "હે આદમ, જે રૂહ મારાથી તમારી પાસે છે તેનાથી તમે બોલ્યા અને પોતાની નબળી પ્રકૃતિથી તે વાત કરી જેનું તમને જ્ઞાન નથી. હું જ પેદા કરનાર જાણનાર છું, મારા ઇલ્મથી મેં મારી મખ્લૂક વચ્ચે તફાવત મૂક્યો છે, અને મારી ઇચ્છાથી તેમનામાં મારો હુકમ અમલમાં આવે છે, અને મારી તદબીર અને તકદીર તરફ તેઓ ચાલી રહ્યા છે, અને મારી પેદાઈશમાં કોઈ ફેરફાર થતો નથી. ખરેખર મેં જિન્ન અને ઇન્સાનને એટલા માટે જ પેદા કર્યા છે કે તેઓ મારી ઇબાદત કરે, અને જન્નતને પેદા કરી છે એવા લોકો માટે જે મારી ઇબાદત કરે અને મારો હુકમ માને અને મારા રસૂલોનું અનુસરણ કરે, અને મને કંઈ પરવા નથી; અને જહન્નમને પેદા કરી છે એવા લોકો માટે જે મારો ઇન્કાર કરે અને ગુનાહ કરે અને મારા રસૂલોનું અનુસરણ ન કરે, અને મને કંઈ પરવા નથી. અને મેં તમને પેદા કર્યા અને તમારી નસ્લને પેદા કરી, જ્યારે હું તમારાથી અને તેમનાથી બેનિયાઝ છું; અને ખરેખર મેં તમને અને તેમને એટલા માટે જ પેદા કર્યા છે કે તમને અજમાવું અને તેમને અજમાવું — તમારામાંથી કોણ દુનિયાની જિંદગીમાં અને તમારા મૃત્યુ પહેલાં સૌથી ઉત્તમ અમલ કરે છે. અને આ જ કારણે મેં દુનિયા અને આખિરત, જિંદગી અને મૃત્યુ, તાઅત (આજ્ઞાપાલન) અને માઅસિયત (અવજ્ઞા), જન્નત અને જહન્નમને પેદા કરી. મારી તકદીર અને તદબીરમાં મેં એવું જ ચાહ્યું, અને મારા ઇલ્મથી જે તેમનામાં નાફિઝ (અમલી) છે તેમની સૂરત, શરીર, રંગ, ઉંમર, રિઝ્ક, તાઅત અને ગુનાહને અનેક પ્રકારના બનાવ્યા. અને તેમનામાંથી ખુશનસીબ અને બદનસીબ, દેખતા અને આંધળા, નાના અને લાંબા, સુંદર અને કદરૂપા, જ્ઞાની અને અજ્ઞાની, ધનવાન અને ગરીબ, આજ્ઞાકારી અને અવજ્ઞાકારી, તંદુરસ્ત અને બીમાર, અપંગ અને આફત વગરના બનાવ્યા. પછી તંદુરસ્ત આફતવાળા તરફ જુએ છે અને પોતાની આફિયત પર મારી હમ્દ કરે છે, અને આફતવાળો તંદુરસ્ત તરફ જુએ છે અને મારી પાસેથી આફિયત માગે છે અને મારી બલા પર સબર કરે છે, તો હું તેને શાનદાર અતા આપું છું, અને ધનવાન ગરીબ તરફ જુએ છે અને મારી હમ્દ અને શુક્ર કરે છે, અને ગરીબ ધનવાન તરફ જુએ છે અને મને પોકારે છે અને મારી પાસે માગે છે, અને મોમિન કાફિર તરફ જુએ છે અને પોતાની હિદાયત પર મારી હમ્દ કરે છે. આ કારણે મેં તેમને એવા પેદા કર્યા છે કે તેમને સુખ અને દુઃખમાં, અને જેમાં હું તેમને આફિયત આપું અને જેમાં તેમને બલામાં નાખું, અને જે તેમને આપું અને જે તેમનાથી રોકું, તેમાં અજમાવું. અને હું અલ્લાહ છું, માલિક, કાદિર (સર્વશક્તિમાન), અને મને એ અધિકાર છે કે જે મેં તકદીર કર્યું છે તે મારી તદબીર પ્રમાણે અમલમાં લાવું, અને મને એ અધિકાર છે કે તેમાંથી જે ચાહું તેને જે ચાહું તેમાં બદલી નાખું, અને જે મેં પાછળ મૂક્યું તેને આગળ કરી દઉં અને જે મેં આગળ મૂક્યું તેને પાછળ કરી દઉં. હું અલ્લાહ છું, જે ચાહું તે કરું છું; મને મારા કરેલા વિશે કોઈ પૂછતું નથી, અને હું મારી મખ્લૂકને તેમના કરેલા વિશે પૂછું છું."
مِمَّا أَجَابَ بِهِ أَبُو الْحَسَنِ عَلِیُّبْنُمُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیُّ (علیه السلام) فِی رِسَالَتِهِ إِلَی أَهْلِ الْأَهْوَازِ حِینَ سَأَلُوهُ عَنِ الْجَبْرِ وَ التَّفْوِیضِ أَنْ قَالَ اجْتَمَعَتِ الْأُمَّهًُْ قَاطِبَهًْ لَا اخْتِلَافَ بَیْنَهُمْ فِی ذَلِکَ أَنَّ الْقُرْآنَ حَقٌّ لَا رَیْبَ فِیهِ عِنْدَ جَمِیعِ فِرَقِهَا فَهُمْ فِی حَالَهًْ الِاجْتِمَاعِ عَلَیْهِ مُصِیبُونَ وَ عَلَی تَصْدِیقِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مُهْتَدُونَ لِقَوْلِ النَّبِیِّ (صلی الله علیه و آله) لَا تَجْتَمِعُ أُمَّتِی عَلَی ضَلَالَهًْ فَأَخْبَرَ (صلی الله علیه و آله) أَنَّ مَا اجْتَمَعَتْ عَلَیْهِ الْأُمَّهًُْ وَ لَمْ یُخَالِفْ بَعْضُهَا بَعْضاً هُوَ الْحَقُّ فَهَذَا مَعْنَی الْحَدِیثِ لَا مَا تَأَوَّلَهُ الْجَاهِلُونَ وَ لَا مَا قَالَهُ الْمُعَانِدُونَ مِنْ إِبْطَالِ حُکْمِ الْکِتَابِ وَ اتِّبَاعِ حُکْمِ الْأَحَادِیثِ الْمُزَوَّرَهًْ وَ الرِّوَایَاتِ الْمُزَخْرَفَهًْ وَ اتِّبَاعِ الْأَهْوَاءِ الْمُرْدِیَهًْ الْمُهْلِکَهًْ الَّتِی تُخَالِفُ نَصَّ الْکِتَابِ وَ تَحْقِیقَ الْآیَاتِ الْوَاضِحَاتِ النَّیِّرَاتِ وَ نَحْنُ نَسْأَلُ اللَّهَ أَنْ یُوَفِّقَنَا لِلثَّوَابِ وَ یَهْدِیَنَا إِلَی الرَّشَادِ ثُمَّ قَالَ (علیه السلام) فَإِذَا شَهِدَ الْکِتَابُ بِتَصْدِیقِ خَبَرٍ وَ تَحْقِیقِهِ فَأَنْکَرَتْهُ طَائِفَهًْ مِنَ الْأُمَّهًْ وَ عَارَضَتْهُ بِحَدِیثٍ مِنْ هَذِهِ الْأَحَادِیثِ الْمُزَوَّرَهًْ صَارَتْ بِإِنْکَارِهَا وَ دَفْعِهَا الْکِتَابَ کُفَّاراً ضُلَّالًا وَ أَصَحُّ خَبَرٍ مَا عُرِفَ تَحْقِیقُهُ مِنَ الْکِتَابِ مِثْلُ الْخَبَرِ الْمُجْمَعِ عَلَیْهِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) حَیْثُ قَالَ إِنِّی مُسْتَخْلِفٌ فِیکُمْ خَلِیفَتَیْنِ کِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِی مَا إِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدِی وَ إِنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ وَ اللَّفْظَهًُْ الْأُخْرَی عَنْهُ فِی هَذَا الْمَعْنَی بِعَیْنِهِ قَوْلُهُ (صلی الله علیه و آله) إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ کِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی وَ إِنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ مَا إِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِمَا لَمْ تَضِلُّوا فَلَمَّا وَجَدْنَا شَوَاهِدَ هَذَا الْحَدِیثِ نَصّاً فِی کِتَابِ اللَّهِ مِثْلَ قَوْلِهِ إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ ثُمَّ اتَّفَقَتْ رِوَایَاتُ الْعُلَمَاءِ فِی ذَلِکَ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) أَنَّهُ تَصَدَّقَ بِخَاتَمِهِ وَ هُوَ رَاکِعٌ فَشَکَرَ اللَّهُ ذَلِکَ لَهُ وَ أَنْزَلَ الْآیَهًَْ فِیهِ ثُمَّ وَجَدْنَا رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) قَدْ أَبَانَهُ مِنْ أَصْحَابِهِ بِهَذِهِ اللَّفْظَهًْ مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ وَ قَوْلِهِ (صلی الله علیه و آله) عَلِیٌّ یَقْضِی دَیْنِی وَ یُنْجِزُ مَوْعِدِی وَ هُوَ خَلِیفَتِی عَلَیْکُمْ بَعْدِی وَ قَوْلِهِ (صلی الله علیه و آله) حَیْثُ اسْتَخْلَفَهُ عَلَی الْمَدِینَهًْ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ أَ تُخْلِفُنِی عَلَی النِّسَاءِ وَ الصِّبْیَانِ فَقَالَ أَ مَا تَرْضَی أَنْ تَکُونَ مِنِّی بِمَنْزِلَهًْ هَارُونَ مِنْ مُوسَی إِلَّا أَنَّهُ لَا نَبِیَّ بَعْدِی فَعَلِمْنَا أَنَّ الْکِتَابَ شَهِدَ بِتَصْدِیقِ هَذِهِ الْأَخْبَارِ وَ تَحْقِیقِ هَذِهِ الشَّوَاهِدِ فَیَلْزَمُ الْأُمَّهًَْ الْإِقْرَارُ بِهَا إِذْ کَانَتْ هَذِهِ الْأَخْبَارُ وَافَقَتِ الْقُرْآنَ وَ وَافَقَ الْقُرْآنُ هَذِهِ الْأَخْبَارَ فَلَمَّا وَجَدْنَا ذَلِکَ مُوَافِقاً لِکِتَابِ اللَّهِ وَ وَجَدْنَا کِتَابَ اللَّهِ مُوَافِقاً لِهَذِهِ الْأَخْبَارِ وَ عَلَیْهَا دَلِیلًا کَانَ الِاقْتِدَاءُ بِهَذِهِ الْأَخْبَارِ فَرْضاً لَا یَتَعَدَّاهُ إِلَّا أَهْلُ الْعِنَادِ وَ الْفَسَادِ ثُمَّ قَالَ (علیه السلام) وَ مُرَادُنَا وَ قَصْدُنَا الْکَلَامُ فِی الْجَبْرِ وَ التَّفْوِیضِ وَ شَرْحِهِمَا وَ بَیَانِهِمَا وَ إِنَّمَا قَدَّمْنَا مَا قَدَّمْنَا لِکَوْنِ اتِّفَاقِ الْکِتَابِ وَ الْخَبَرِ إِذَا اتَّفَقَا دَلِیلًا لِمَا أَرَدْنَاهُ وَ قُوَّهًْ لِمَا نَحْنُ مُبَیِّنُوهُ مِنْ ذَلِکَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ. فَقَالَ الْجَبْرُ وَ التَّفْوِیضُ بِقَوْلِ الصَّادِقِ جَعْفَرِبْنِمُحَمَّدٍ (علیه السلام) عِنْدَ مَا سُئِلَ عَنْ ذَلِکَ فَقَالَ لَا جَبْرَ وَ لَا تَفْوِیضَ بَلْ أَمْرٌ بَیْنَ أَمْرَیْنِ وَ قِیلَ فَمَا ذَا یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) فَقَالَ صِحَّهًُْ الْعَقْلِ وَ تَخْلِیَهًُْ السَّرْبِ وَ الْمُهْلَهًُْ فِی الْوَقْتِ وَ الزَّادُ مِنْ قِبَلِ الرَّاحِلَهًْ وَ السَّبَبُ الْمُهَیِّجُ لِلْفَاعِلِ عَلَی فِعْلِهِ فَهَذِهِ خَمْسَهًُْ أَشْیَاءَ فَإِذَا نَقَصَ الْعَبْدُ مِنْهَا خَلَّهًْ کَانَ الْعَمَلُ عَنْهُ مُطَّرَحاً بِحَسَبِهِ وَ أَنَا أَضْرِبُ لِکُلِّ بَابٍ مِنْ هَذِهِ الْأَبْوَابِ الثَّلَاثَهًْ وَ هِیَ الْجَبْرُ وَ التَّفْوِیضُ وَ الْمَنْزِلَهًُْ بَیْنَ الْمَنْزِلَتَیْنِ مَثَلًا یُقَرِّبُ الْمَعْنَی لِلطَّالِبِ وَ یُسَهِّلُ لَهُ الْبَحْثَ مِنْ شَرْحِهِ وَ یَشْهَدُ بِهِ الْقُرْآنُ بِمُحْکَمِ آیَاتِهِ وَ تَحَقُّقِ تَصْدِیقِهِ عِنْدَ ذَوِی الْأَلْبَابِ وَ بِاللَّهِ الْعِصْمَهًُْ وَ التَّوْفِیقُ ثُمَّ قَالَ (علیه السلام) فَأَمَّا الْجَبْرُ فَهُوَ قَوْلُ مَنْ زَعَمَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ جَبَرَ الْعِبَادَ عَلَی الْمَعَاصِی وَ عَاقَبَهُمْ عَلَیْهَا وَ مَنْ قَالَ بِهَذَا الْقَوْلِ فَقَدْ ظَلَّمَ اللَّهَ وَ کَذَّبَهُ وَ رَدَّ عَلَیْهِ قَوْلَهُ وَ لا یَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَداً وَ قَوْلَهُ جَلَّ ذِکْرُهُ ذلِکَ بِما قَدَّمَتْ یَداکَ وَ أَنَّ اللهَ لَیْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِیدِ مَعَ آیٍ کَثِیرَهًْ فِی مِثْلِ هَذَا فَمَنْ زَعَمَ أَنَّهُ مَجْبُورٌ عَلَی الْمَعَاصِی فَقَدْ أَحَالَ بِذَنْبِهِ عَلَی اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ وَ ظَلَّمَهُ فِی عُقُوبَتِهِ لَهُ وَ مَنْ ظَلَّمَ رَبَّهُ فَقَدْ کَذَّبَ کِتَابَهُ وَ مَنْ کَذَّبَ کِتَابَهُ لَزِمَهُ الْکُفْرُ بِاجْتِمَاعِ الْأُمَّهًْ وَ الْمَثَلُ الْمَضْرُوبُ فِی ذَلِکَ مَثَلُ رَجُلٍ مَلَکَ عَبْداً مَمْلُوکاً لَا یَمْلِکُ إِلَّا نَفْسَهُ وَ لَا یَمْلِکُ عَرَضاً مِنْ عُرُوضٍ الدُّنْیَا وَ یَعْلَمُ مَوْلَاهُ ذَلِکَ مِنْهُ فَأَمَرَهُ عَلَی عِلْمٍ مِنْهُ بِالْمَصِیرِ إِلَی السُّوقِ بِحَاجَهًْ یَأْتِیهِ بِهَا وَ لَا یُمَلِّکُهُ ثَمَنَ مَا یَأْتِیهِ بِهِ وَ عَلِمَ الْمَالِکُ أَنَّ عَلَی الْحَاجَهًْ رَقِیباً لَا یَطْمَعُ أَحَدٌ فِی أَخْذِهَا مِنْهُ إِلَّا بِمَا یَرْضَی بِهِ مِنَ الثَّمَنِ وَ قَدْ وَصَفَ مَالِکُ هَذَا الْعَبْدِ نَفْسَهُ بِالْعَدْلِ وَ النَّصَفَهًْ وَ إِظْهَارِ الْحِکْمَهًْ وَ نَفْیِ الْجَوْرِ فَأَوْعَدَ عَبْدَهُ إِنْ لَمْ یَأْتِهِ بِالْحَاجَهًْ أَنْ یُعَاقِبَهُ فَلَمَّا صَارَ الْعَبْدُ إِلَی السُّوقِ وَ حَاوَلَ أَخْذَ الْحَاجَهًْ الَّتِی بَعَثَهُ الْمَوْلَی لِلْإِتْیَانِ بِهَا وَجَدَ عَلَیْهَا مَانِعاً یَمْنَعُهُ مِنْهَا إِلَّا بِالثَّمَنِ وَ لَا یَمْلِکُ الْعَبْدُ ثَمَنَهَا فَانْصَرَفَ إِلَی مَوْلَاهُ خَائِباً بِغَیْرِ قَضَاءِ حَاجَتِهِ فَاغْتَاظَ مَوْلَاهُ لِذَلِکَ وَ عَاقَبَهُ عَلَی ذَلِکَ فَإِنَّهُ کَانَ ظَالِماً مُتَعَدِّیاً مُبْطِلًا لِمَا وَصَفَ مِنْ عَدْلِهِ وَ حِکْمَتِهِ وَ نَصَفَتِهِ وَ إِنْ لَمْ یُعَاقِبْهُ کَذَّبَ نَفْسَهُ أَ لَیْسَ یَجِبُ أَنْ لَا یُعَاقِبَهُ وَ الْکَذِبُ وَ الظُّلْمُ یَنْفِیَانِ الْعَدْلَ وَ الْحِکْمَهًَْ تَعَالَی اللَّهُ عَمَّا یَقُولُ الْمُجَبِّرَهًُْ عُلُوّاً کَبِیراً ثُمَّ قَالَ الْعَالِمُ (علیه السلام) بَعْدَ کَلَامٍ طَوِیلٍ فَأَمَّا التَّفْوِیضُ الَّذِی أَبْطَلَهُ الصَّادِقُ (علیه السلام) وَ خَطَّأَ مَنْ دَانَ بِهِ فَهُوَ قَوْلُ الْقَائِلِ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی فَوَّضَ إِلَی الْعِبَادِ اخْتِیَارَ أَمْرِهِ وَ نَهْیِهِ وَ أَهْمَلَهُمْ وَ فِی هَذَا کَلَامٌ دَقِیقٌ لَمْ یَذْهَبْ إِلَی غَوْرِهِ وَ دِقَّتِهِ إِلَّا الْأَئِمَّهًُْ الْمَهْدِیَّهًُْ (عجل الله تعالی فرجه الشریف) مِنْ عِتْرَهًْ آلِ الرَّسُولِ (علیهم السلام) فَإِنَّهُمْ قَالُوا لَوْ فَوَّضَ اللَّهُ أَمْرَهُ إِلَیْهِمْ عَلَی جِهَهًْ الْإِهْمَالِ لَکَانَ لَازِماً لَهُ رِضَا مَا اخْتَارَهُ وَ اسْتَوْجَبُوا بِهِ مِنَ الثَّوَابِ وَ لَمْ یَکُنْ عَلَیْهِمْ فِیمَا اجْتَرَمُوا الْعِقَابُ إِذَا کَانَ الْإِهْمَالُ وَاقِعاً وَ تَنْصَرِفُ هَذِهِ الْمَقَالَهًُْ عَلَی مَعْنَیَیْنِ إِمَّا أَنْ یَکُونَ الْعِبَادُ تَظَاهَرُوا عَلَیْهِ فَأَلْزَمُوهُ قَبُولَ اخْتِیَارِهِمْ بِآرَائِهِمْ ضَرُورَهًْ کَرِهَ ذَلِکَ أَمْ أَحَبَّهُ فَقَدْ لَزِمَهُ الْوَهْنُ أَوْ یَکُونُ جَلَّ وَ تَقَدَّسَ عَجَزَ عَنْ تَعَبُّدِهِمْ بِالْأَمْرِ وَ النَّهْیِ عَنْ إِرَادَتِهِ فَفَوَّضَ أَمْرَهُ وَ نَهْیَهُ إِلَیْهِمْ وَ أَجْرَاهُمَا عَلَی مَحَبَّتِهِمْ إِذْ عَجَزَ عَنْ تَعَبُّدِهِمْ بِالْأَمْرِ وَ النَّهْیِ عَلَی إِرَادَتِهِ فَجَعَلَ الِاخْتِیَارَ إِلَیْهِمْ فِی الْکُفْرِ وَ الْإِیمَانِ وَ مَثَلُ ذَلِکَ مَثَلُ رَجُلٍ مَلَکَ عَبْداً ابْتَاعَهُ لِیَخْدُمَهُ وَ یُعَرِّفَ لَهُ فَضْلَ وِلَایَتِهِ وَ یَقِفَ عِنْدَ أَمْرِهِ وَ نَهْیِهِ وَ ادَّعَی مَالِکُ الْعَبْدِ أَنَّهُ قَادِرٌ قَاهِرٌ عَزِیزٌ حَکِیمٌ فَأَمَرَ عَبْدَهُ وَ نَهَاهُ وَ وَعَدَهُ عَلَی اتِّبَاعِ أَمْرِهِ عَظِیمَ الثَّوَابِ وَ أَوْعَدَهُ عَلَی مَعْصِیَتِهِ أَلِیمَ الْعِقَابِ فَخَالَفَ الْعَبْدُ إِرَادَهًَْ مَالِکِهِ وَ لَمْ یَقِفْ عِنْدَ أَمْرِهِ وَ نَهْیِهِ فَأَیُّ أَمْرٍ أَمَرَهُ بِهِ أَوْ نَهْیٍ نَهَاهُ عَنْهُ لَمْ یَأْتَمِرْ عَلَی إِرَادَهًْ الْمَوْلَی بَلْ کَانَ الْعَبْدُ یَتَّبِعُ إِرَادَهًَْ نَفْسِهِ وَ بَعَثَهُ فِی بَعْضِ حَوَائِجِهِ وَ فِیهَا الْحَاجَهًُْ لَهُ فَصَارَ الْعَبْدُ بِغَیْرِ تِلْکَ الْحَاجَهًْ خِلَافاً عَلَی مَوْلَاهُ وَ قَصَدَ إِرَادَهًَْ نَفْسِهِ وَ اتَّبَعَ هَوَاهُ فَلَمَّا رَجَعَ إِلَی مَوْلَاهُ نَظَرَ إِلَی مَا أَتَاهُ فَإِذَا هُوَ خِلَافُ مَا أَمَرَهُ فَقَالَ الْعَبْدُ اتَّکَلْتُ عَلَی تَفْوِیضِکَ الْأَمْرَ إِلَیَّ فَاتَّبَعْتُ هَوَایَ وَ إِرَادَتِی لِأَنَّ الْمُفَوَّضَ إِلَیْهِ غَیْرُ مَحْظُورٍ عَلَیْهِ لِاسْتِحَالَهًْ اجْتِمَاعِ التَّفْوِیضِ وَ التَّحْصِیرِ ثُمَّ قَالَ (علیه السلام) فَمَنْ زَعَمَ أَنَّ اللَّهَ فَوَّضَ قَبُولَ أَمْرِهِ وَ نَهْیِهِ إِلَی عِبَادِهِ فَقَدْ أَثْبَتَ عَلَیْهِ الْعَجْزَ وَ أَوْجَبَ عَلَیْهِ قَبُولَ کُلِّ مَا عَمِلُوا مِنْ خَیْرٍ أَوْ شَرٍّ وَ أَبْطَلَ أَمْرَ اللَّهِ تَعَالَی وَ نَهْیَهُ ثُمَّ قَالَ إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْخَلْقَ بِقُدْرَتِهِ وَ مَلَّکَهُمْ اسْتِطَاعَهًَْ مَا تَعَبَّدَهُمْ بِهِ مِنَ الْأَمْرِ وَ النَّهْیِ وَ قَبِلَ مِنْهُمُ اتِّبَاعَ أَمْرِهِ وَ رَضِیَ بِذَلِکَ مِنْهُمْ وَ نَهَاهُمْ عَنْ مَعْصِیَتِهِ وَ ذَمَّ مَنْ عَصَاهُ وَ عَاقَبَهُ عَلَیْهَا وَ لِلَّهِ الْخِیَرَهًُْ فِی الْأَمْرِ وَ النَّهْیِ یَخْتَارُ مَا یُرِیدُ وَ یَأْمُرُ بِهِ وَ یَنْهَی عَمَّا یَکْرَهُ وَ یُثِیبُ وَ یُعَاقِبُ بِالاسْتِطَاعَهًْ الَّتِی مَلَّکَهَا عِبَادَهُ لِاتِّبَاعِ أَمْرِهِ وَ اجْتِنَابِ مَعَاصِیهِ لِأَنَّهُ الْعَدْلُ وَ مِنْهُ النَّصَفَهًُْ وَ الْحُکُومَهًُْ بَالَغَ الْحُجَّهًَْ بِالْإِعْذَارِ وَ الْإِنْذَارِ وَ إِلَیْهِ الصَّفْوَهًُْ یَصْطَفِی مَنْ یَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ اصْطَفَی مُحَمَّداً (صلی الله علیه و آله) وَ بَعَثَهُ بِالرِّسَالَهًْ إِلَی خَلْقِهِ وَ لَوْ فَوَّضَ اخْتِیَارَ أُمُورِهِ إِلَی عِبَادِهِ لَأَجَازَ لِقُرَیْشٍ اخْتِیَارَ أُمَیَّهًَْبْنِالصَّلْتِ وَ أَبِی مَسْعُودٍ الثَّقَفِیِّ إِذْ کَانَا عِنْدَهُمْ أَفْضَلَ مِنْ مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله) لِمَا قَالُوا لَوْ لا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلی رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ عَظِیمٍ یَعْنُونَهُمَا بِذَلِکَ فَهَذَا هُوَ الْقَوْلُ بَیْنَ الْقَوْلَیْنِ لَیْسَ بِجَبْرٍ وَ لَا تَفْوِیضٍ بِذَلِکَ أَخْبَرَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) حِینَ سَأَلَهُ عَبَایَهًُْبْنُرِبْعِیٍّ الْأَسَدِیُّ عَنِ الِاسْتِطَاعَهًْ فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) تَمْلِکُهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْ مَعَ اللَّهِ فَسَکَتَ عَبَایَهًُْبْنُرِبْعِیٍ فَقَالَ لَهُ قُلْ یَا عَبَایَهًُْ قَالَ وَ مَا أَقُولُ قَالَ إِنْ قُلْتَ تَمْلِکُهَا مَعَ اللَّهِ قَتَلْتُکَ وَ إِنْ قُلْتَ تَمْلِکُهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ قَتَلْتُکَ قَالَ وَ مَا أَقُولُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) قَالَ تَقُولُ تَمْلِکُهَا بِاللَّهِ الَّذِی یَمْلِکُهَا مِنْ دُونِکَ فَإِنْ مَلَّکَکَهَا کَانَ ذَلِکَ مِنْ عَطَائِهِ وَ إِنْ سَلَبَکَهَا کَانَ ذَلِکَ مِنْ بَلَائِهِ وَ هُوَ الْمَالِکُ لِمَا مَلَّکَکَ وَ الْمَالِکُ لِمَا عَلَیْهِ أَقْدَرَکَ أَ مَا سَمِعْتَ النَّاسَ یَسْأَلُونَ الْحَوْلَ وَ الْقُوَّهًَْ حَیْثُ یَقُولُونَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّهًَْ إِلَّا بِاللَّهِ فَقَالَ الرَّجُلُ وَ مَا تَأْوِیلُهَا یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) قَالَ لَا حَوْلَ لَنَا عَنْ مَعَاصِی اللَّهِ إِلَّا بِعِصْمَهًْ اللَّهِ وَ لَا قُوَّهًَْ لَنَا عَلَی طَاعَهًْ اللَّهِ إِلَّا بِعَوْنِ اللَّهِ قَالَ فَوَثَبَ الرَّجُلُ وَ قَبَّلَ یَدَیْهِ وَ رِجْلَیْهِ ثُمَّ قَالَ (علیه السلام) فِی قَوْلِهِ تَعَالَی وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ حَتَّی نَعْلَمَ الْمُجاهِدِینَ مِنْکُمْ وَ الصَّابِرِینَ وَ نَبْلُوَا أَخْبارَکُمْ وَ فِی قَوْلِهِ سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ وَ فِی قَوْلِهِ أَنْ یَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ وَ فِی قَوْلِهِ وَ لَقَدْ فَتَنَّا سُلَیْمانَ وَ فِی قَوْلِهِ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَکَ مِنْ بَعْدِکَ وَ أَضَلَّهُمُ السَّامِرِیُ وَ قَوْلِ مُوسَی إِنْ هِیَ إِلَّا فِتْنَتُکَ وَ قَوْلِهِ لِیَبْلُوَکُمْ فِی ما آتاکُمْ وَ قَوْلِهِ ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ وَ قَوْلِهِ إِنَّا بَلَوْناهُمْ کَما بَلَوْنا أَصْحابَ الْجَنَّةِ وَ قَوْلِهِ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا وَ قَوْلِهِ وَ إِذِ ابْتَلی إِبْراهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ وَ قَوْلِهِ وَ لَوْ یَشاءُ اللهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ وَ لکِنْ لِیَبْلُوَا بَعْضَکُمْ بِبَعْضٍ إِنَّ جَمِیعَهَا جَاءَتْ فِی الْقُرْآنِ بِمَعْنَی الِاخْتِبَارِ ثُمَّ قَالَ (علیه السلام) فَإِنْ قَالُوا مَا الْحُجَّهًُْ فِی قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَی یُضِلُّ مَنْ یَشاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ وَ مَا أَشْبَهَ ذَلِکَ قُلْنَا فَعَلَی مَجَازِ هَذِهِ الْآیَهًْ یَقْتَضِی مَعْنَیَیْنِ أَحَدُهُمَا أَنَّهُ إِخْبَارٌ عَنْ کَوْنِهِ تَعَالَی قَادِراً عَلَی هِدَایَهًْ مَنْ یَشَاءُ وَ ضَلَالَهًْ مَنْ یَشَاءُ وَ لَوْ أَجْبَرَهُمْ عَلَی أَحَدِهِمَا لَمْ یَجِبْ لَهُمْ ثَوَابٌ وَ لَا عَلَیْهِمْ عِقَابٌ عَلَی مَا شَرَحْنَاهُ وَ الْمَعْنَی الْآخَرُ أَنَّ الْهِدَایَهًَْ مِنْهُ التَّعْرِیفُ کَقَوْلِهِ تَعَالَی وَ أَمَّا ثَمُودُ فَهَدَیْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمی عَلَی الْهُدی وَ لَیْسَ کُلُّ آیَهًْ مُشْتَبِهَهًْ فِی الْقُرْآنِ کَانَتِ الْآیَهًُْ حُجَّهًْ عَلَی حُکْمِ الْآیَاتِ اللَّاتِی أُمِرَ بِالْأَخْذِ بِهَا وَ تَقْلِیدِهَا وَ هِیَ قَوْلُهُ هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتابَ مِنْهُ آیاتٌ مُحْکَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِیلِهِ الْآیَهًْ وَ قَالَ فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِکَ الَّذِینَ هَداهُمُ اللهُ وَ أُولئِکَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ وَفَّقَنَا اللَّهُ وَ إِیَّاکُمْ لِمَا یُحِبُّ وَ یَرْضَی وَ یُقَرِّبُ لَنَا وَ لَکُمُ الْکَرَامَهًَْ وَ الزُّلْفَی وَ هَدَانَا لِمَا هُوَ لَنَا وَ لَکُمْ خَیْرٌ وَ أَبْقَی إِنَّهُ الْفَعَّالُ لِمَا یُرِیدُ الْحَکِیمُ الْجَوَادُ الْمَجِیدُ.
امام هادی (علیه السلام)- در نامه‌ای به مردم اهواز هنگامی‌که درباره‌ی جبر و اختیار از ایشان پرسیدند؛ فرمود: ... تمامی مردم به‌طور کلّی در این اتّفاق نظر دارند و اختلافی در بین آنان وجود ندارد، که قرآن حق است و تمامی فرقه‌ها در آن شک و تردیدی ندارند. پس اگر آنها بر آن (قرآن) اجماع کنند، مُصیب و بر حق هستند و با تصدیق‌کردن آنچه خداوند نازل کرده، به گفتار پیامبر (صلی الله علیه و آله) هدایت داده می‌شوند که فرمود: «امّت من بر گمراهی اجماع نخواهند داشت. پس حضرت خبر داد که آنچه امّت نسبت به آن نظر اجماع خواهند داشت و با همدیگر نسبت به آن خلافی نداشته باشند، همان حق است، و این معنا و مفهوم حدیث است، نه آن چیزی که جاهلان تأویل می‌کنند و نه آن چیزی که مخالفان می‌گویند که دستورات قرآن را باطل می‌کنند و از دستورات احادیث تحریف شده و روایت‌های پرزرق و برق، و از هواهای نفسانی نابودکننده که با سخن صریح قرآن و معنای آیات واضح و روشن آن مغایرت دارد، پیروی می‌کنند. ما از خداوند می‌خواهیم که توفیق راه درست را عنایت فرماید و ما را به راه راست هدایت کند. سپس فرمود: اگر قرآن نسبت به تأیید خبری گواهی داد و آن را محقّق شمرد و گروهی از مردم آن را انکار کنند و با یکی از این حدیث‌های پرزرق و برق با آن مخالفت کنند، به‌واسطه‌ی همین انکار و مخالفت با قرآن، به کافر و گمراه تبدیل می شوند. صحیح‌ترین و درست‌ترین خبری که از جانب قرآن محقّق و مسلّم شمرده شده است، از قبیل خبری است که از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نقل شده است و همگان بر آن اتّفاق نظر دارند که می‌فرماید: من قرآن و عترت خویش را نزد شما باقی می‌گذارم، به محض این که به آنها چنگ زدید و یا پایبند بودید به هیچ وجه بعد از من گمراه نخواهید شد، و این دو از هم جدا نخواهند شد تا اینکه در حوض کوثر بر من وارد شوند، و سخن دیگر ایشان با همین مضمون؛ من دو چیز گرانبها را نزد شما به امانت می‌گذارم، قرآن و عترتم، اهل بیت من، و این دو از هم جدا نخواهند شد تا اینکه در حوض کوثر بر من وارد شوند، و به محض آنکه به آنها پایبند شوید و چنگ بزنید، گمراه نخواهید شد. هنگامی‌که شواهد این حدیث را به‌طور صریح در قرآن می‌بینیم: ولیّ شما تنها خدا و پیامبر اوست و کسانی که ایمان آورده‌اند؛ همان کسانی که نماز برپا می‌دارند و درحال رکوع زکات می‌دهند. ( مائده/۵۵ ) و همه‌ی روایت‌های علماء بر این اتّفاق نظر دارد که در خصوص امیرالمؤمنین (علیه السلام) است که درحال رکوع انگشتر خویش را بخشید و خداوند از این کار وی قدردانی کرد، و آیه را در شأن ایشان نازل کرد و رسول خدا (صلی الله علیه و آله) را می‌بینیم که وی را از سایر یارانش جدا نمود و ممتاز ساخت و فرمود: «هرکس من مولای اویم، علی (علیه السلام) مولای اوست، خداوندا! دوستداران وی را دوست بدار، و دشمنانش را دشمن بدار». نیز سخن ایشان (صلی الله علیه و آله) که می‌فرماید: «علی (علیه السلام) دین و بدهی مرا اداء می‌کند و عهد و پیمان مرا انجام می‌دهد و او جانشین و خلیفه‌ی شما بعد از من است». و نیز این سخن ایشان (صلی الله علیه و آله) هنگامی‌که وی را جانشین خویش در مدینه کرد و علی (علیه السلام) عرض کرد: «ای رسول خدا (صلی الله علیه و آله)! آیا مرا بر زنان و کودکان می گماری تا در این زمینه جانشین شما باشم «؟! فرمود: «مگر ملاحظه نمی‌کنی که نسبت تو به من مانند نسبت هارون به موسی (علیه السلام) است، جز اینکه بعد از من پیامبری نیست؟! پس دانستیم که قرآن بر صحّت‌داشتن این اخبار و محقّق داشتن این گواه‌ها شهادت داد. پس بر امّت است، اگر این اخبار با قرآن موافق بود و قرآن با این اخبار موافق بود، به آن اعتراف کند؛ بنابراین هنگامی‌که آن را با قرآن هماهنگ یافتیم، و قرآن را با این اخبار موافق یافتیم و گواهی بر آن بود، اقتدا و پیروی از این اخبار واجب است و به جز ستیزه‌جویان و مفسدان از این حدّ الهی تجاوز نخواهند کرد». سپس فرمود: «منظور و مقصود ما سخن‌گفتن در باب جبر و اختیار و شرح‌دادن و بیان نمودن این دو است، و هدف از آنچه گفته شد عبارت است از هماهنگی و هم خوانی قرآن و خبر؛ اگر با یکدیگر موافق باشند، دلیل و گواهی است بر آنچه که درپی آن هستیم و تأییدی باشد بر آنچه ما به‌دنبال بیان آن هستیم ان‌شاءالله تعالی». پس فرمود: «هنگامی‌که از امام جعفر صادق (علیه السلام) در خصوص جبر و اختیار پرسیده شد، فرمود: نه جبری وجود دارد و نه اختیار، بلکه چیزی بین این دو امر است». گفته شد: «ای فرزند رسول خدا (صلی الله علیه و آله)! منظور چیست»؟ فرمود: «سالم‌بودن عقل، مهیّاکردن راه، و مهلت در زمان، و توشه قبل از سفر، و انگیزه‌ی فاعل از عمل خویش، و این پنج چیز است که اگر بنده در یکی از آنها کمبودی داشته باشد، عمل از جانب وی متروک خواهد بود، و من برای هریک از این سه باب که همانا، جبر و اختیار و حدّ فاصل بین دو امر است، مثالی می‌آورم که معنی و مفهوم را برای طالب آن نزدیک نماید و شرح‌کردن بحث را بر وی آسان گرداند و قرآن با آیات متین و استوارش بر آن گواهی دهد و تأییدکردن آن از سوی خردمندان محقّق شود. در امان ماندن از گناه و به دست‌آوردن توفیق در دست خداوند است». سپس فرمود: «امّا در خصوص جبر، هرکس گمان کند و چنین حرفی را بزند که خداوند عزّوجلّ، بندگان را بر گناهان مجبور کرده است و آنان را به خاطر آن گناهان مجازات می‌کند، به خداوند ظلم کرده است و این سخن او را که می‌فرماید: و پروردگارت به هیچ‌کس ستم نمی‌کند. ( کهف/۴۹ ) و هم‌چنین این سخن او را که می‌فرماید: [و به آنان می‌گوییم]: این در برابر چیزی است که دست‌هایتان از پیش برای شما فرستاده و خداوند هرگز به بندگان ظلم نمی‌کند!. ( حج/۱۰ ) و آیات زیاد دیگر دراین زمینه، را ردّ و تکذیب کرده است. هرکس گمان کند که نسبت به انجام‌دادن گناهان مجبور است، خداوند را عهده‌دار گناهان خویش دانسته و در امر مجازات به او ظلم کرده است، و هرکس به خدای خویش ظلم کند، قرآن را تکذیب کرده است، و هرکس قرآن را تکذیب کند، بنا به اتّفاق‌نظر امّت، کافر شده است. مثالی که دراین‌خصوص آورده می‌شود، این است که مردی، بنده‌ای مملوک بی‌پول را خریداری کرد که آن بنده هیچ بهره و نصیبی از دنیا و مادیّات آن نبرده بود و صاحب وی کاملاً از این مسئله آگاهی داشت. پس به وی دستور داد که به بازار رود و کالایی را از آنجا برایش بیاورد و بهای آن کالا را به وی نداد، و مولای بنده می‌دانست که صاحب آن کالا مردی است که هیچ‌کس نمی‌تواند آن کالا را از وی بخرد بدون آنکه بهای دلخواه او را پرداخت کند. مولای این بنده که خود را به عدالت و انصاف و حکمت و ستم ستیزی معرفی کرده است، بنده‌ی خویش را تهدید کرد که اگر کالا را نیاورد، وی را مجازات خواهد کرد. پس هنگامی‌که بنده راهی بازار شد و خواست که کالای مولای خود را بخرد، بر آن مانعی یافت که فقط درصورت دارابودن بهای آن می‌توانست آن را با خود ببرد و آن بنده بهای آن را نداشت؛ بنابراین ناامید از برآوردن حاجت، نزد مولای خویش بازگشت. مولایش عصبانی شد و وی را مجازات کرد؛ بنابراین او ظالمی تجاوزگر است و بر توصیفات خود مبنی بر عدالت و انصاف و حکمت، خط بطلان کشیده است و اگر بنده را مجازات نمی‌کرد، خود را تکذیب کرده است، مگر چنین نبود که نباید او را مجازات می‌کرد؟ و دروغ‌گفتن و ظلم، عدالت و حکمت را باطل می‌کنند، خداوند از آن چه جبرگرایان می‌گویند، منزّه است. سپس امام (علیه السلام) بعد از سخنانی طولانی فرمود: امّا اختیار که امام صادق (علیه السلام) آن را باطل نمود و کسی که به آن اعتقاد دارد را در اشتباه دانست، این است که کسی بگوید: خداوند تعالی، اختیار امرونهی خویش را به بندگان سپرده است و آنان را فرو گذاشته است. این سخن دقیق و عمیقی است که به‌جز ائمه هدی (علیهم السلام) از خاندان رسول خدا (صلی الله علیه و آله)، کسی به کنه و عمق آن پی نبرده است. ایشان فرمود: «اگر خداوند از روی سهل‌انگاری، به آنان اختیار داده باشد، حتماً آنچه را اختیار کرده بودند، رضایت‌مندی وی را درپی دارد و سزاوار ثواب و پاداش می‌شوند و نسبت به گناهانی که مرتکب شدند، مجازاتی نخواهند داشت. اگر این اهمال و سهل‌انگاری صحّت داشته باشد، این گفتار بر دو نوع خواهد بود: یا اینکه بندگان علیه او همدستی کردند و او را به قبول‌کردن اختیارداشتن آنها در آراء خویش مجبور کردند که دراین‌صورت، چه بخواهد و چه نخواهد، سستی و ضعف به او راه خواهد یافت، یا اینکه خداوند عزّوجلّ از به بندگی در آوردن آنان با امرونهی و از روی اراده و خواست خود عاجز بود، پس امرونهی خویش را به آنان سپرد و امرونهی خود را برطبق خواسته آنان قرار داد. از آنجا که از به بندگی درآوردن آنان با امرونهی و از روی اراده خود عاجز شد، بنابراین در خصوص کفر و ایمان به آنها اختیار داد. این موضوع مانند مردی است که بنده‌ای را خریداری کرده تا به وی خدمت کند و حقّ سروری وی را به‌جای آورد و امرونهی وی را انجام دهد و مالک آن بنده ادّعا می کند که او توانا، شکست‌ناپذیر، عزیز و داناست. پس به بنده‌ی خویش دستور می‌دهد و امرونهی می کند و به وی وعده می دهد که اگر از دستورات خویش پیروی کند، پاداشی عظیم به وی خواهد داد، و اگر از دستورات وی سرپیچی کند، به شدیدترین شکل مجازات خواهد شد. امّا بنده از خواسته‌های مالک خویش سرباز می زند و از دستورات او سرپیچی می کند و هر دستوری که به وی می‌دهد، به آن عمل نمی‌کند و به خواسته‌های مالک خویش اهمیّتی نمی‌دهد، بلکه از خواسته و اراده‌ی خویش پیروی می‌کند. سپس بنده‌ی خویش را برای برآوردن نیازهای خویش می فرستد، و بنده از خواسته خویش پیروی می کند و چیزهایی برخلاف آنچه مالک وی به آن نیاز داشته با خود می آورد. پس هنگامی‌که نزد مولای خویش بازمی گردد، مولا به آنچه بنده خویش آورده بود، نگاه کرده و ملاحظه می کند که برخلاف آن چیزی است که به وی دستور داده بود. پس بنده می گوید: من با توجّه به اینکه کار را به من سپردی، عمل کردم و از اراده و خواست خودم پیروی کردم و کسی که کاری به وی سپرده می‌شود [اختیار تامّ دارد]، از چیزی منع نمی‌شود، به این دلیل که اختیار و ممانعت در یکجا جمع نمی‌شوند. سپس فرمود: و هرکس ادّعا کند که خداوند، قبول امرونهی خود را به بندگان خویش سپرده است، قائل به عجز و ناتوانی خداوند شده است و بر وی واجب دانسته که همه‌ی اعمال خیر و شرّ آنان را بپذیرد، و امرونهی خداوند را باطل و نفی کرده است. سپس فرمود: خداوند، خلق را با قدرت خویش آفرید و توانایی به بندگی درآوردن آنان با استفاده از امرونهی را در وجود آنها قرار داده است و اطاعت ایشان از امرونهی خویش را از آنان پذیرفت و از این پذیرش آنان راضی بوده و آنان را از عصیان و سرکشی خویش بازداشت. هرکسی را که معصیت و نافرمانی او کند، مورد مذمت قرار داده و به وی وعده مجازات داده است. حقّ اختیار امرونهی در دست خداوند است، آنچه را می‌خواهد، برمی‌گزیند و به آن امر می کند، و از آنچه برای او ناپسند آید، نهی می‌کند و با استفاده از قدرتی که در وجود بندگانش قرار داده و آنان را قادر به پیروی از امر او و یا اجتناب از گناهانش کرده است، مجازات می کند و یا اینکه به آنان پاداش می دهد؛ زیرا او عدل است، و عدالت و انصاف از اوست و حجّت را با هشداردادن و تهدیدکردن، تمام کرده است و گزینش از آن اوست، و هر آن کس را که او بخواهد اختیار می‌کند، و محمّد (صلی الله علیه و آله) را انتخاب و گزینش نمود و با رسالت خویش، وی را بر خلق خویش مبعوث کرد و اگر اختیار امورش را به بندگانش سپرده بود، به قریش این اجازه را می‌داد که امیهًْبنابی صلت و مسعود ثقفی را انتخاب کنند، و این دو نزد آنان از محمّد (صلی الله علیه و آله) والاتر بودند، و گفتند: چرا این قرآن بر مرد بزرگ [و ثروتمندی] از این دو شهر (مکّه و طائف) ناز ل نشده است؟!. ( زخرف/۳۱ ) و منظورشان همان دو مرد بود، و این همان چیزی است که بین دو امر است، نه جبر و نه اختیار است، و این همان چیزی که امیرالمؤمنین (علیه السلام) در پاسخ به سؤال عبایهًْبنربعی اسدی در خصوص استطاعت و توانایی فرمود. آن حضرت فرمود: «بدون خداوند، صاحب آن هستی، یا همراه خداوند»؟ عبایهًْبنربعی ساکت شد. پس فرمود: «ای عبایه! بگو». عرض کرد: «چه بگویم، ای امیرالمؤمنین (علیه السلام)»؟ فرمود: «اگر بگویی که به همراه خداوند، صاحب آن هستی، تو را به قتل خواهم رساند، و اگر بگویی که بدون خداوند، صاحب آن هستی، تو را نیز به قتل خواهم رساند». عرض کرد: «پس چه بگویم، ای امیرالمؤمنین (علیه السلام)»؟ فرمود: «بگو، از طریق خداوند که مالک و صاحب اصلی آن است، صاحب آن هستی که اگر تو را صاحب اختیار آن کند، از بخشش وی است و اگر آن را از تو بگیرد، این از باب امتحان و بلای وی است، و اوست مالک آنچه تو را صاحب اختیار آن کرده و تو را بر آن توانا ساخته است. مگر نمی‌بینی که مردم «حَول و قوّت» را می‌طلبند، هنگامی‌که می‌گویند: لاَ حَولَ وَ لاَ قُوّةَ إلاَّ بِاللهِ»؟ آن مرد عرض کرد: «ای امیرالمؤمنین (علیه السلام)! تأویل این آیه چیست»؟ فرمود: «قدرتی در برابر گناهان و معصیت‌های خداوند نداریم، مگر پایبندی به عصمت خداوند، و قوّت و نیرویی برای اطاعت از خداوند نداریم، مگر آنکه خداوند به ما یاری کند». گفت: «آن مرد از جای خود پرید و دست و پای وی را بوسید. سپس در خصوص سخن خداوند: ما همه‌ی شما را قطعاً می‌آزماییم تا معلوم شود مجاهدان واقعی و صابران از میان شما کیانند، و اخبار شما را بیازماییم!. ( محمّد/۳۱ ) و آیه‌ی به تدریج از جایی که نمی‌دانند، گرفتار مجازاتشان خواهیم کرد. ( اعراف/۱۸۲ ) و آیه: بگویند: «ایمان آوردیم»، به حال خود رها می‌شوند و آزمایش نخواهند شد؟!. ( عنکبوت/۲ ) و آیه: ما سلیمان را آزمودیم. ( ص/۳۴ ) و آیه: ما قوم تو را بعد از تو، آزمودیم و سامری آنها را گمراه ساخت!. ( طه/۸۵ ) و سخن موسی (علیه السلام) که می‌فرماید: این، جز آزمایش تو، چیز دیگر نیست. ( اعراف/۱۵۵ ) و آیه: ولی خدا می‌خواهد شما را در آنچه به شما بخشیده بیازماید. ( مائده/۴۸ ) و آیه: سپس خداوند شما را از آنان منصرف ساخت [و پیروزی شما به شکست انجامید] تا شما را آزمایش کند. ( آل عمران/۱۵۲ ) و آیه: ما آنها را آزمودیم، همان‌گونه که «صاحبان باغ» را آزمایش کردیم. ( قلم/۱۷ ) و آیه: لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا و آیه: [به خاطر آورید] هنگامی‌که خداوند، ابراهیم را با وسایل گوناگونی آزمود. ( بقره/۱۲۴ ) و آیه: و اگر خدا می‌خواست خودش آنها را مجازات می‌کرد، امّا می‌خواهد بعضی از شما را با بعضی دیگر بیازماید. ( محمّد/۴ )» فرمود: «تمامی این آیات در قرآن در معنای امتحان و آزمایش آمده است، سپس فرمود: اگر بگویند: حجّت و دلیل در سخن خداوند عزّوجلّ چیست، که می‌فرماید: هرکس را بخواهد گمراه می‌سازد و هرکس را بخواهد هدایت می‌کند. ( فاطر/۸ ) و این به چیزی شباهت دارد»؟ می‌گوییم: فهمیدن معنای مجازی این آیه، درک‌کردن دو معنا و مفهوم را می‌طلبد: اوّل اینکه آگاهی‌دادن نسبت به آنکه خداوند تعالی قادر است که هر آن کس را که بخواهد، هدایت کند و هر آن‌کس را که بخواهد، گمراه کند، و اگر آنان را بر یکی از دو مسیر مجبور می‌کرد، آن گونه که شرح دادیم، پاداش و مجازات را بر آنها واجب نمی‌دانست. دوّم اینکه؛ یکی از معانی هدایت، معرفی‌کردن و شناساندن است، آن‌گونه که خداوند تعالی می‌فرماید: امّا ثمود را هدایت کردیم، ولی آنها نابینایی را بر هدایت ترجیح دادند. ( فصلت/۱۷ ) و این‌طور نیست که هر آیه متشابهی در قرآن، حجّتی باشد بر حکم آیاتی که دستور داده شد که به آن چنگ زنیم و از آنها پیروی کنیم. و این همان سخن خداوند است که می‌فرماید: او کسی است که این کتاب [آسمانی] را بر تو نازل کرد، که قسمتی از آن، آیات «محکم» [صریح و روشن] است که اساس این کتاب می‌باشد [و هرگونه پیچیدگی در آیات دیگر، با مراجعه به این‌ها، برطرف می‌گردد]. و قسمتی از آن، «متشابه» است [آیاتی که به خاطر بالابودن سطح مطلب و جهات دیگر، در نگاه اوّل، احتمالات مختلفی در آن می‌رود ولی با توجّه به آیات محکم، تفسیر آنها آشکار می‌گردد]. امّا آنها که در قلوبشان انحراف است، به‌دنبال متشابهاتند، تا فتنه‌انگیزی کنند [و مردم را گمراه سازند] و تفسیر [نادرستی] برای آن می‌طلبند. ( آل عمران/۷ ) و می‌فرماید: پس بندگان مرا بشارت ده! همان کسانی که سخنان را می‌شنوند و از نیکوترین آنها پیروی می‌کنند آنان کسانی هستند که خدا هدایتشان کرده، و آنها خردمندانند. ( زمر/۱۸۱۷ ) خداوند ما و شما را به آنچه می‌خواهد و می‌پسندد توفیق دهد و ما و شما را با کرامت و مقام و منزلت آشنا سازد و هدایت کند و ما و شما را به آنچه برای ما و شما خیر است و ماندگارتر است، هدایت کند. همانا وی آنچه را می‌خواهد انجام می‌دهد. او حکیم و جواد و مجید است.
Imam al-Hadi (peace be upon him) — in a letter to the people of Ahwaz when they asked him about jabr (compulsion) and ikhtiyar (free will), he said: ... All people as a whole are agreed, and there is no difference among them, that the Quran is truth, and none of the sects has any doubt or misgiving about it. So if they reach consensus on it (the Quran), they are correct and on the truth, and by affirming what Allah has revealed they are guided to the saying of the Prophet (peace be upon him and his family) who said: "My community will not agree upon misguidance." So the Prophet informed us that whatever the community agrees upon and does not differ among themselves regarding, that is the truth. This is the meaning of the hadith, not what the ignorant interpret it as, nor what the opponents say — those who invalidate the rulings of the Quran and follow the rulings of forged hadiths and embellished narrations, and follow ruinous, destructive desires which contradict the explicit text of the Quran and the sense of its clear, luminous verses. We ask Allah to grant us the success of the right path and to guide us to uprightness. Then he said: If the Quran bears witness to the confirmation of a report and verifies it, and a group of the community denies it and opposes it with one of these embellished hadiths, then by this denial and opposition to the Quran they become disbelievers and misguided. The soundest and most correct report is that whose verification is known from the Quran, such as the report agreed upon from the Messenger of Allah (peace be upon him and his family) in which he said: "I am leaving behind among you two successors: the Book of Allah and my progeny. As long as you hold fast to them, you will never go astray after me, and the two will never separate until they meet me at the Pond (Hawd)." And his other wording with exactly the same meaning is his saying (peace be upon him and his family): "I am leaving among you the two weighty things (al-Thaqalayn): the Book of Allah and my progeny, my Ahl al-Bayt. The two will never separate until they meet me at the Pond. As long as you hold fast to them, you will not go astray." When we find the evidence of this hadith explicitly in the Book of Allah, such as His saying: إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ [Your guardian is only Allah and His Messenger and those who believe, those who establish prayer and give zakat while they are bowing] (Ma'idah/55), and the narrations of the scholars all agree that this concerns Amir al-Mu'minin (peace be upon him), that he gave his ring in charity while bowing, and Allah appreciated this act of his and revealed the verse concerning him; and we find the Messenger of Allah (peace be upon him and his family) singled him out and distinguished him from the rest of his companions with this wording: "Whoever I am his master, Ali is his master. O Allah, befriend whoever befriends him and be an enemy to whoever is his enemy." And his saying (peace be upon him and his family): "Ali will settle my debts and fulfill my promises, and he is my successor over you after me." And his saying (peace be upon him and his family) when he made him his deputy over Medina and Ali (peace be upon him) said: "O Messenger of Allah (peace be upon him and his family), are you appointing me over women and children as your deputy in this matter?" He said: "Are you not content that you should stand to me as Harun stood to Musa (peace be upon him), except that there is no prophet after me?" So we came to know that the Quran testifies to the soundness of these reports and the verification of these testimonies. So it is incumbent upon the community to acknowledge them, when these reports agree with the Quran and the Quran agrees with these reports. When we found this to be in agreement with the Book of Allah, and found the Book of Allah in agreement with these reports and a proof for them, then following and adhering to these reports is obligatory, and none transgress this limit set by Allah except the obstinate and the corrupters. Then he said: Our aim and intent is to speak about jabr (compulsion) and ikhtiyar (free will) and to explain and clarify these two. The purpose of what has been said is the agreement and consistency of the Quran and the report; if they agree with each other, that is a proof and testimony for what we seek, and confirmation of what we wish to explain, Allah willing. Then he said: When Imam Ja'far al-Sadiq (peace be upon him) was asked about jabr and ikhtiyar, he said: "There is neither compulsion nor delegation (tafwid), but a matter between the two matters." It was said: "O son of the Messenger of Allah (peace be upon him and his family), what is meant?" He said: "Soundness of intellect, availability of the way, respite in time, provision for the journey, and the motivating cause for the doer to act — these are five things; if the servant is lacking in one of them, the deed is set aside from him accordingly. I will offer for each of these three chapters — namely jabr, tafwid, and the station between the two stations — an example that will bring the meaning close to the seeker and make it easy for him to investigate its explanation, and the Quran with its firm verses will bear witness to it, and its confirmation will be established for those of understanding. Protection from sin and the granting of success are with Allah." Then he said: As for jabr, it is the statement of one who claims that Allah the Mighty and Majestic compelled the servants to commit sins and then punishes them for those sins. Whoever holds this view has wronged Allah and belied Him and rejected His saying: وَ لا یَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَداً [And your Lord does not wrong anyone] (Kahf/49), and His saying, exalted is His mention: [and We say to them]: ذلِکَ بِما قَدَّمَتْ یَداکَ وَ أَنَّ اللهَ لَیْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِیدِ [That is for what your hands have sent forth, and Allah is not unjust to His servants] (Hajj/10), along with many other verses on this theme. So whoever claims that he is compelled to sin has attributed his sin to Allah the Mighty and Majestic and has wronged Him in punishing him. Whoever wrongs his Lord has belied His Book, and whoever belies His Book is bound by the consensus of the community to be a disbeliever. The example given for this is the example of a man who owned a slave who possessed nothing but himself and had none of the goods of the world, and the master knew this of him. Then, knowing this, he ordered him to go to the market to bring him some item, and did not give him the price of what he was to bring. The master knew that over that item there was a watchman who would not let anyone take it except at a price he would agree to. This master of the slave described himself as just, fair, wise, and free of tyranny, and threatened his slave that if he did not bring him the item he would punish him. When the slave went to the market and tried to take the item which his master had sent him to fetch, he found upon it an obstruction preventing him from taking it except by paying the price, and the slave did not have its price. So he returned to his master disappointed, without having fulfilled his need. His master became enraged at this and punished him. He would then be an oppressor, a transgressor, invalidating what he had described of his justice, wisdom, and fairness. And if he did not punish him, he would have belied himself. Is it not necessary that he should not punish him? Lying and injustice negate justice and wisdom. Allah is far exalted above what the Compulsionists say, exceedingly exalted. Then the Learned One (peace be upon him), after a lengthy discourse, said: As for the tafwid (delegation) which al-Sadiq (peace be upon him) invalidated and considered mistaken those who hold to it — it is the statement of the one who says that Allah the Exalted delegated to the servants the choice of His command and prohibition and abandoned them. In this is a subtle point which none has reached its depth and subtlety except the rightly-guided Imams (may Allah hasten their noble relief) from the progeny of the family of the Messenger (peace be upon them). They said: If Allah had delegated His matter to them by way of neglect, then His acceptance of what they chose would be binding upon Him, and they would deserve reward for it, and there would be no punishment upon them for the crimes they committed, if neglect were established. This statement resolves into two meanings: either the servants combined against Him and forced Him to accept their choices by their opinions, necessarily, whether He disliked it or loved it — in which case weakness would attach to Him; or He, exalted and sanctified, was incapable of subjecting them to worship by command and prohibition according to His will, so He delegated His command and prohibition to them and made them run according to their liking, since He was incapable of subjecting them to worship by command and prohibition according to His will, so He made the choice between disbelief and faith theirs. The example of this is the example of a man who owned a slave whom he bought to serve him, to acknowledge his lordship, and to abide by his command and prohibition. The master of the slave claimed that he was powerful, dominant, mighty, and wise. So he commanded and forbade his slave and promised him great reward for following his command, and threatened him with painful punishment for disobeying him. But the slave went against his master's will and did not abide by his command and prohibition. Whatever command he gave him or prohibition he issued to him, he did not comply according to the master's will; rather the slave followed his own will. Then the master sent him on some errand of his in which lay his need, and the slave went and brought back something other than that need, in opposition to his master, seeking his own will and following his desire. When he returned to his master, the master looked at what he had brought and found it was contrary to what he had ordered. The slave said: "I relied on your delegation of the matter to me, so I followed my desire and will, because the one to whom something is delegated is not restricted, since it is impossible for delegation and restriction to be combined." Then he (peace be upon him) said: So whoever claims that Allah delegated the acceptance of His command and prohibition to His servants has affirmed incapacity in Him and made it obligatory upon Him to accept whatever they did of good or evil, and has invalidated the command and prohibition of Allah the Exalted. Then he said: Indeed Allah created the creation by His power and granted them the capacity for what He obligated them to worship Him by, of command and prohibition. He accepted from them the following of His command and was pleased with that from them, and forbade them His disobedience, and blamed whoever disobeyed Him and punished him for it. To Allah belongs the choice in command and prohibition — He chooses what He wills and commands it, and forbids what He dislikes, and rewards and punishes by the capacity which He granted His servants for following His command and avoiding His acts of disobedience — because He is Justice, and from Him is fairness and judgment. He has completed the proof by warning and admonishing. To Him belongs the selection — He chooses whomever He wills of His servants. He chose Muhammad (peace be upon him and his family) and sent him with the mission to His creation. Had He delegated the choice of His affairs to His servants, He would have permitted Quraysh to choose Umayya ibn Abi al-Salt and Mas'ud al-Thaqafi, for these two were in their view greater than Muhammad (peace be upon him and his family), as they said: لَوْ لا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلی رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ عَظِیمٍ [Why was this Quran not sent down upon some great man of the two towns (Mecca and Ta'if)?] (Zukhruf/31), meaning by that those two men. This is the position between the two positions — neither jabr nor tafwid. This is what Amir al-Mu'minin (peace be upon him) explained in reply to the question of 'Abaya ibn Rib'i al-Asadi about capacity (istita'a). Amir al-Mu'minin (peace be upon him) said: "Do you possess it apart from Allah, or together with Allah?" 'Abaya ibn Rib'i fell silent. He said: "Speak, O 'Abaya." He said: "What shall I say, O Amir al-Mu'minin (peace be upon him)?" He said: "If you say you possess it together with Allah, I will kill you; and if you say you possess it apart from Allah, I will also kill you." He said: "Then what shall I say, O Amir al-Mu'minin (peace be upon him)?" He said: "Say: I possess it through Allah, who is its true owner apart from you. If He makes you the owner of it, that is from His giving; and if He takes it from you, that is from His trial. He is the owner of what He has given you and the owner of that over which He has empowered you. Have you not heard people asking for hawl (power) and quwwa (strength) when they say: لاَ حَولَ وَ لاَ قُوّةَ إلاَّ بِاللهِ [There is no power and no strength except through Allah]?" The man said: "What is its interpretation, O Amir al-Mu'minin (peace be upon him)?" He said: "We have no power to resist the disobedience of Allah except through the protection of Allah, and we have no strength for obedience to Allah except through the help of Allah." He said: The man leapt up and kissed his hands and feet. Then he (peace be upon him) said concerning the saying of Allah the Exalted: وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ حَتَّی نَعْلَمَ الْمُجاهِدِینَ مِنْکُمْ وَ الصَّابِرِینَ وَ نَبْلُوَا أَخْبارَکُمْ [We shall surely test you until We know the strivers among you and the patient, and We shall test your reports] (Muhammad/31), and His saying: سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ [We shall gradually seize them with punishment from where they do not know] (A'raf/182), and His saying: أَنْ یَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ [that they say "We believe" and be left without being tested?] ('Ankabut/2), and His saying: وَ لَقَدْ فَتَنَّا سُلَیْمانَ [And We tested Sulayman] (Sad/34), and His saying: فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَکَ مِنْ بَعْدِکَ وَ أَضَلَّهُمُ السَّامِرِیُّ [We tested your people after you, and al-Samiri led them astray] (Ta-ha/85), and the saying of Musa (peace be upon him): إِنْ هِیَ إِلَّا فِتْنَتُکَ [This is only Your trial] (A'raf/155), and His saying: لِیَبْلُوَکُمْ فِی ما آتاکُمْ [that He may test you in what He has given you] (Ma'idah/48), and His saying: ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ [Then He turned you away from them that He might test you] (Al Imran/152), and His saying: إِنَّا بَلَوْناهُمْ کَما بَلَوْنا أَصْحابَ الْجَنَّةِ [We tested them as We tested the owners of the garden] (Qalam/17), and His saying: لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا [that He may test you as to which of you is best in deeds], and His saying: وَ إِذِ ابْتَلی إِبْراهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ [And when his Lord tested Ibrahim with words] (Baqarah/124), and His saying: وَ لَوْ یَشاءُ اللهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ وَ لکِنْ لِیَبْلُوَا بَعْضَکُمْ بِبَعْضٍ [Had Allah willed, He would have taken vengeance on them, but He wills to test some of you by others] (Muhammad/4) — all of these have come in the Quran in the meaning of testing. Then he said: If they say, "What is the proof in the saying of Allah the Mighty and Majestic: یُضِلُّ مَنْ یَشاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ [He misguides whom He wills and guides whom He wills] (Fatir/8), and what resembles it?" — we say: Understanding the figurative sense of this verse requires grasping two meanings. The first is that it is information concerning Allah the Exalted's being able to guide whomever He wills and misguide whomever He wills; and had He compelled them to one of the two paths, then, as we explained, neither reward nor punishment would be due to them. The second is that one of the meanings of hidaya (guidance) is teaching and informing, as Allah the Exalted says: وَ أَمَّا ثَمُودُ فَهَدَیْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمی عَلَی الْهُدی [As for Thamud, We guided them, but they preferred blindness over guidance] (Fussilat/17). And it is not the case that every ambiguous (mutashabih) verse in the Quran is a proof over the rulings of the verses which we have been commanded to take and follow, and that is the saying of Allah: هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتابَ مِنْهُ آیاتٌ مُحْکَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِیلِهِ [He is the One who sent down to you the Book: from it are muhkam (firm, clear) verses which are the mother of the Book (Ummul Kitab), and others are mutashabih (ambiguous). As for those in whose hearts is deviation, they follow what is ambiguous of it, seeking discord and seeking its interpretation] (Al Imran/7). And He said: فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِکَ الَّذِینَ هَداهُمُ اللهُ وَ أُولئِکَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ [So give glad tidings to My servants, those who listen to the word and follow the best of it; those are the ones whom Allah has guided, and those are the possessors of understanding] (Zumar/17-18). May Allah grant us and you success in what He loves and is pleased with, and bring us and you close to nobility and nearness, and guide us and you to what is better and more lasting for us and for you. Indeed He is the Doer of what He wills, the Wise, the Generous, the Glorious.
ઇમામ હાદી (અલયહિસ્સલામ) — અહવાઝના લોકોને લખેલા એક પત્રમાં, જ્યારે તેઓએ તેમને જબ્ર (વિવશતા) અને ઇખ્તિયાર (સ્વતંત્ર ઇચ્છા) વિશે પૂછ્યું, ત્યારે ફરમાવ્યું: ... બધા લોકો સામાન્ય રીતે એ બાબતે એકમત છે અને તેમની વચ્ચે કોઈ મતભેદ નથી કે કુરઆન સત્ય છે અને કોઈપણ ફિરકાને તેમાં શંકા કે સંશય નથી. તેથી જો તેઓ તેના (કુરઆનના) પર ઇજમા (એકમત) કરે, તો તેઓ સાચા અને હક પર છે, અને અલ્લાહે જે નાઝિલ કર્યું છે તેની તસ્દીક કરીને પયગંબર (સલ્લલ્લાહો અલયહે વ આલેહી વસલ્લમ)ના કથન તરફ હિદાયત પામે છે, જેમણે ફરમાવ્યું: "મારી ઉમ્મત ગુમરાહી પર ઇજમા નહીં કરે." તો પયગંબરે ખબર આપી કે જે બાબતે ઉમ્મત એકમત થશે અને એકબીજા સાથે તેમાં મતભેદ નહીં કરે, તે જ સત્ય છે. હદીસનો અર્થ આ છે, જાહિલો જે તાવીલ કરે છે તે નહીં, અને વિરોધીઓ જે કહે છે તે નહીં — જેઓ કુરઆનના આદેશોને બાતિલ કરે છે અને ઘડી કાઢેલી હદીસો અને શણગારેલી રિવાયતોના આદેશોને અને વિનાશકારી, નાબૂદ કરનારી નફસાની ઇચ્છાઓને અનુસરે છે, જે કુરઆનની સ્પષ્ટ વાણી અને તેની સ્પષ્ટ અને પ્રકાશમાન આયતોના અર્થ સાથે વિરોધાભાસી છે. અમે અલ્લાહથી માંગીએ છીએ કે તે અમને સાચા માર્ગની તૌફીક આપે અને સીધા માર્ગે હિદાયત આપે. પછી ફરમાવ્યું: જો કુરઆન કોઈ ખબરની તસ્દીક પર ગવાહી આપે અને તેને સાબિત ગણે, અને લોકોનું એક જૂથ તેનો ઇન્કાર કરે અને આ શણગારેલી હદીસોમાંથી કોઈ સાથે તેનો વિરોધ કરે, તો આ ઇન્કાર અને કુરઆન સાથેના વિરોધ દ્વારા તેઓ કાફિર અને ગુમરાહ બની જાય છે. સૌથી સહીહ અને સાચી ખબર તે છે જેની તસ્દીક કુરઆનથી થાય, જેમ કે રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહો અલયહે વ આલેહી વસલ્લમ)થી નકલ થયેલી અને સર્વસંમત ખબર, જેમાં તેઓએ ફરમાવ્યું: "હું તમારામાં બે ખલીફા છોડી જાઉં છું: અલ્લાહની કિતાબ અને મારી ઇતરત. જ્યાં સુધી તમે તેમને પકડી રાખશો, મારા પછી ક્યારેય ગુમરાહ નહીં થાઓ, અને આ બંને ત્યાં સુધી અલગ નહીં થાય જ્યાં સુધી હૌઝે કૌસર પર મારી પાસે ન આવે." અને તેમનો બીજો શબ્દ આ જ અર્થમાં તેમનું આ કથન છે (સલ્લલ્લાહો અલયહે વ આલેહી વસલ્લમ): "હું તમારામાં બે અમાનતો છોડી જાઉં છું: અલ્લાહની કિતાબ અને મારી ઇતરત, મારા અહલે બૈત. આ બંને ત્યાં સુધી અલગ નહીં થાય જ્યાં સુધી હૌઝે કૌસર પર મારી પાસે ન આવે. જ્યાં સુધી તમે તેમને પકડી રાખશો, ગુમરાહ નહીં થાઓ." જ્યારે અમે આ હદીસના પુરાવા સ્પષ્ટપણે અલ્લાહની કિતાબમાં જોઈએ છીએ, જેમ કે તેમનું કથન: إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکِعُونَ [તમારો વલી ફક્ત અલ્લાહ, તેનો રસૂલ અને તે ઈમાનવાળાઓ છે જેઓ નમાઝ કાયમ કરે છે અને રુકૂઅની હાલતમાં ઝકાત આપે છે] (માઇદહ/૫૫), અને ઉલમાની બધી રિવાયતો એ બાબતે એકમત છે કે આ અમીરુલ મુમિનીન (અલયહિસ્સલામ) વિશે છે, કે તેમણે રુકૂઅની હાલતમાં પોતાની વીંટી બક્ષી અને અલ્લાહે તેમના આ કાર્યની કદર કરી અને તેમના શાનમાં આયત નાઝિલ કરી. અને અમે રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહો અલયહે વ આલેહી વસલ્લમ)ને જોઈએ છીએ કે તેમણે તેમને (અલી (અલયહિસ્સલામ)ને) બીજા સાથીઓથી અલગ કર્યા અને મુમતાઝ બનાવ્યા અને ફરમાવ્યું: "જેનો હું મૌલા છું, અલી (અલયહિસ્સલામ) તેના મૌલા છે. હે અલ્લાહ! તેમને ચાહનારને ચાહ અને તેમના દુશ્મન સાથે દુશ્મની રાખ." અને તેમનું આ કથન (સલ્લલ્લાહો અલયહે વ આલેહી વસલ્લમ): "અલી (અલયહિસ્સલામ) મારું દેવું ચૂકવશે અને મારા વચનો પૂરા કરશે, અને તેઓ મારા પછી તમારા પર મારા ખલીફા છે." અને તેમનું આ કથન (સલ્લલ્લાહો અલયહે વ આલેહી વસલ્લમ) જ્યારે તેમણે તેમને મદીનામાં પોતાના ખલીફા બનાવ્યા અને અલી (અલયહિસ્સલામ)એ અરજ કરી: "હે રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહો અલયહે વ આલેહી વસલ્લમ)! શું તમે મને સ્ત્રીઓ અને બાળકો પર જાનશીન બનાવો છો?" ફરમાવ્યું: "શું તમે એ પસંદ નથી કરતા કે તમારો મારા સાથે એ સંબંધ હોય જે હારુનનો મૂસા (અલયહિસ્સલામ) સાથે હતો, સિવાય કે મારા પછી કોઈ પયગંબર નથી?" તો અમે જાણી લીધું કે કુરઆન આ ખબરોની સહીહ હોવા પર અને આ ગવાહીઓની તસ્દીક પર ગવાહી આપે છે. તેથી ઉમ્મત પર ફરજ છે કે, જો આ ખબરો કુરઆન સાથે અનુકૂળ હોય અને કુરઆન આ ખબરો સાથે અનુકૂળ હોય, તો તેનો સ્વીકાર કરે. તેથી જ્યારે અમે તેને કુરઆન સાથે અનુકૂળ પામ્યા અને કુરઆનને આ ખબરો સાથે અનુકૂળ પામ્યા અને તેની ગવાહી પર જોયું, તો આ ખબરોનું અનુસરણ અને પાબંદી વાજિબ છે, અને ઝીદ કરનારા અને ફસાદ કરનારા સિવાય કોઈ આ હદથી આગળ નહીં જાય. પછી ફરમાવ્યું: અમારો હેતુ અને ઇરાદો જબ્ર અને ઇખ્તિયાર વિશે વાત કરવો અને આ બંનેની સ્પષ્ટતા અને બયાન કરવો છે. જે કહેવામાં આવ્યું તેનો ઉદ્દેશ કુરઆન અને ખબરની અનુકૂળતા છે; જો તેઓ એકબીજા સાથે અનુકૂળ હોય, તો તે અમે જે શોધીએ છીએ તેના પર દલીલ અને ગવાહી છે, અને અમે જે બયાન કરવા ઇચ્છીએ છીએ તેની તસ્દીક છે, ઇન્શાઅલ્લાહ તઆલા. પછી ફરમાવ્યું: જ્યારે ઇમામ જાફર સાદિક (અલયહિસ્સલામ)ને જબ્ર અને ઇખ્તિયાર વિશે પૂછવામાં આવ્યું, તો ફરમાવ્યું: "ન જબ્ર છે, ન ઇખ્તિયાર, પરંતુ આ બંને વચ્ચેની બાબત છે." કહેવામાં આવ્યું: "હે રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહો અલયહે વ આલેહી વસલ્લમ)ના ફરઝંદ! અર્થ શું છે?" ફરમાવ્યું: "અક્લની સલામતી, રસ્તાની તૈયારી, સમયની મોહલત, સફર પહેલાં તૂશા, અને કરનારને પોતાના કાર્ય માટે પ્રેરિત કરનારું કારણ — આ પાંચ વસ્તુઓ છે. જો બંદો તેમાંથી કોઈ એકમાં પણ ખામી ધરાવે, તો કાર્ય તેની બાજુથી છોડી દેવામાં આવે છે. અને હું આ ત્રણ બાબોમાંથી દરેક માટે — એટલે કે જબ્ર, ઇખ્તિયાર અને બંને વચ્ચેની હદ — એક મિસાલ આપું છું જે અર્થને શોધનાર માટે નજીક લાવે અને તેની સ્પષ્ટતાની ચર્ચા સરળ બનાવે, અને કુરઆન તેની મજબૂત આયતો સાથે તેની ગવાહી આપશે અને બુદ્ધિમાનો દ્વારા તેની તસ્દીક સાબિત થશે. ગુનાહથી બચવું અને તૌફીક પ્રાપ્ત કરવી અલ્લાહના હાથમાં છે." પછી ફરમાવ્યું: જબ્ર વિશે, જે કોઈ ગુમાન કરે અને એવું કહે કે અલ્લાહ અઝ્ઝ વ જલ્લએ બંદાઓને ગુનાહો પર મજબૂર કર્યા છે અને પછી તે ગુનાહો માટે તેમને સજા આપે છે, તેણે અલ્લાહ પર ઝુલ્મ કર્યો છે અને તેમના આ કથનને, જે ફરમાવે છે: وَ لا یَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَداً [અને તમારો રબ કોઈ પર ઝુલ્મ કરતો નથી] (કહફ/૪૯), અને તેમનું આ કથન, જેમનું ઝિક્ર ઉચ્ચ છે: [અને અમે તેમને કહીશું]: ذلِکَ بِما قَدَّمَتْ یَداکَ وَ أَنَّ اللهَ لَیْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِیدِ [આ તે છે જે તારા હાથોએ પહેલાં તારા માટે મોકલ્યું, અને અલ્લાહ બંદાઓ પર ક્યારેય ઝુલ્મ કરતો નથી] (હજ/૧૦), અને આ સંદર્ભમાં બીજી ઘણી આયતોને રદ અને જૂઠી ઠરાવી છે. જે કોઈ ગુમાન કરે કે તે ગુનાહો કરવા પર મજબૂર છે, તેણે અલ્લાહને પોતાના ગુનાહોના જવાબદાર ઠરાવ્યા છે અને સજાની બાબતમાં તેમના પર ઝુલ્મ કર્યો છે, અને જે કોઈ પોતાના રબ પર ઝુલ્મ કરે, તેણે કુરઆનને જૂઠું ઠરાવ્યું છે, અને જે કોઈ કુરઆનને જૂઠું ઠરાવે, ઉમ્મતના ઇજમા મુજબ, તે કાફિર થયો છે. આ સંદર્ભમાં જે મિસાલ આપવામાં આવે છે તે એ છે કે એક માણસે એક ગુલામ ખરીદ્યો જેની પાસે દુનિયામાંથી કોઈ હિસ્સો કે ભાગ ન હતો, અને તેનો માલિક આ બાબતથી સંપૂર્ણ વાકેફ હતો. પછી તેને હુકમ કર્યો કે તે બજારે જાય અને ત્યાંથી તેના માટે એક વસ્તુ લાવે, અને તે વસ્તુની કિંમત તેને ન આપી. અને ગુલામનો માલિક જાણતો હતો કે તે વસ્તુના માલિક એવા છે કે કોઈપણ તે વસ્તુ તેમની પસંદગીની કિંમત ચૂકવ્યા વગર ખરીદી શકતું નથી. આ ગુલામનો માલિક જેણે પોતાની ઓળખ અદલ, ઇન્સાફ, હિકમત અને ઝુલ્મ-વિરોધી તરીકે આપી છે, પોતાના ગુલામને ધમકી આપી કે જો તે વસ્તુ ન લાવે, તો તેને સજા આપશે. તો જ્યારે ગુલામ બજારે ગયો અને પોતાના માલિકની વસ્તુ ખરીદવા માંગ્યું, તેના પર એક રુકાવટ પામી કે તેની કિંમત ધરાવ્યા વગર જ તે તેને લઈ જઈ શકતું ન હતું, અને તે ગુલામ પાસે તેની કિંમત ન હતી. તેથી પોતાની હાજતથી નિરાશ, પોતાના માલિક પાસે પાછો ફર્યો. તેનો માલિક ગુસ્સે થયો અને તેને સજા આપી. તેથી તે ઝાલિમ અતિક્રમણ કરનાર છે અને પોતાના અદલ, ઇન્સાફ અને હિકમતના વર્ણનો પર ખોટ કાઢી છે. અને જો તે ગુલામને સજા ન કરે, તો તેણે પોતાને જૂઠો ઠરાવ્યો છે — શું એવું નહોતું કે તેને સજા ન કરવી જોઈએ? અને જૂઠ બોલવું અને ઝુલ્મ, અદલ અને હિકમતને બાતિલ કરે છે. અલ્લાહ જબ્રગ્રાહકો જે કહે છે તેનાથી પાક છે. પછી ઇમામ (અલયહિસ્સલામ)એ લાંબા વક્તવ્ય પછી ફરમાવ્યું: ઇખ્તિયાર (તફવીઝ) જેને ઇમામ સાદિક (અલયહિસ્સલામ)એ બાતિલ કર્યો અને જે તેમાં માને છે તેને ભૂલ પર ગણ્યો — તે એ છે કે કોઈ કહે: અલ્લાહ તઆલાએ પોતાના અમ્ર અને નહીના ઇખ્તિયાર બંદાઓને સોંપ્યા છે અને તેમને છોડી દીધા છે. આ એક દકીક અને ઊંડું કથન છે જેની ઊંડાણ સુધી રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહો અલયહે વ આલેહી વસલ્લમ)ના ખાનદાનમાંથી અઇમ્મએ હુદા (અલયહેમુસ્સલામ) સિવાય કોઈ પહોંચ્યું નથી. તેઓએ ફરમાવ્યું: "જો અલ્લાહે બેદરકારીથી તેમને ઇખ્તિયાર આપ્યો હોય, તો ચોક્કસપણે તેઓએ જે પસંદ કર્યું તેની રઝામંદી તેમના પર જરૂરી હોય અને તેઓ ઇનામને લાયક બને, અને જે ગુનાહો કર્યા તેની સજા તેમના પર ન હોય. જો આ બેદરકારી સહીહ હોય, તો આ કથન બે પ્રકારના હશે: કાં તો બંદાઓએ તેમના વિરુદ્ધ સાથ આપ્યો અને તેમને પોતાની રાયોમાં ઇખ્તિયાર રાખવાનો સ્વીકાર કરવા મજબૂર કર્યા, જેમાં તે ચાહે કે ન ચાહે, નબળાઈ અને કમજોરી તેમનામાં આવશે, અથવા અલ્લાહ અઝ્ઝ વ જલ્લ પોતાની ઇચ્છા મુજબ અમ્ર અને નહી થી તેમને બંદગીમાં લેવાથી અસમર્થ હતા, તેથી પોતાના અમ્ર અને નહી તેમને સોંપી દીધા અને પોતાના અમ્ર અને નહી તેમની પસંદગી પ્રમાણે ગોઠવ્યા. કારણ કે તે પોતાની ઇચ્છા મુજબ અમ્ર અને નહી થી તેમને બંદગીમાં લેવાથી અસમર્થ થયા, તેથી કુફ્ર અને ઈમાનમાં તેમને ઇખ્તિયાર આપ્યો. આ બાબત એક એવા માણસ જેવી છે જેણે એક ગુલામ ખરીદ્યો કે તે તેની ખિદમત કરે અને તેની સરદારીના હકને અદા કરે અને તેના અમ્ર અને નહી પર અમલ કરે. અને તે ગુલામનો માલિક દાવો કરે છે કે તે તાકતવર, અજેય, અઝીઝ અને હિકમતવાળો છે. તો પોતાના ગુલામને હુકમ આપે છે અને અમ્ર-નહી કરે છે અને તેને વચન આપે છે કે જો તે તેના હુકમોનું અનુસરણ કરે, તો તેને મહાન ઇનામ આપશે, અને જો તેના હુકમોની અવજ્ઞા કરે, તો સૌથી કઠોર રીતે સજા આપશે. પરંતુ ગુલામ પોતાના માલિકની ઇચ્છાઓથી મોઢું ફેરવે છે અને તેના હુકમોની અવજ્ઞા કરે છે અને જે હુકમ પણ તેને આપે છે, તેના પર અમલ કરતો નથી અને પોતાના માલિકની ઇચ્છાઓની પરવા કરતો નથી, બલ્કે પોતાની ઇચ્છા અને ઇરાદાનું અનુસરણ કરે છે. પછી પોતાના ગુલામને પોતાની જરૂરિયાત પૂરી કરવા મોકલે છે, અને ગુલામ પોતાની ઇચ્છાનું અનુસરણ કરે છે અને એવી વસ્તુઓ લઈ આવે છે જે માલિકને જોઈતી હતી તેનાથી વિરુદ્ધ છે. તો જ્યારે પોતાના મૌલા પાસે પાછો ફરે છે, મૌલા જુએ છે કે ગુલામ જે લાવ્યો છે તે તેને આપેલા હુકમથી વિરુદ્ધ છે. તો ગુલામ કહે છે: "મેં એ ધ્યાનમાં લેતાં કે તમે કામ મને સોંપ્યું, અમલ કર્યો અને પોતાની ઇચ્છા અને ઇરાદાનું અનુસરણ કર્યું. અને જેને કામ સોંપવામાં આવે [તેને પૂરો ઇખ્તિયાર છે], તેને કોઈ વસ્તુથી રોકવામાં આવતો નથી, આ કારણે કે ઇખ્તિયાર અને રુકાવટ એક જગ્યાએ એકઠા થતાં નથી." પછી ફરમાવ્યું: અને જે કોઈ દાવો કરે કે અલ્લાહે પોતાના અમ્ર અને નહીના સ્વીકારને પોતાના બંદાઓને સોંપ્યો છે, તેણે અલ્લાહની અસમર્થતાનો દાવો કર્યો છે અને તેમના પર વાજિબ ઠરાવ્યું છે કે તેઓ જે નેક કે બુરાં કાર્યો કરે તે બધા સ્વીકારે, અને અલ્લાહના અમ્ર-નહીને બાતિલ અને નાબૂદ કર્યા છે. પછી ફરમાવ્યું: અલ્લાહે ખલ્કને પોતાની કુદરતથી પૈદા કર્યા અને અમ્ર-નહી નો ઉપયોગ કરીને તેમને બંદગીમાં લેવાની ક્ષમતા તેમનામાં મૂકી અને તેમના તરફથી પોતાના અમ્રનું અનુસરણ સ્વીકાર્યું અને તેમના આ સ્વીકારથી રાઝી થયા, અને તેમને પોતાના ગુનાહ અને સરકશીથી રોક્યા. જે કોઈ તેમની અવજ્ઞા અને નાફરમાની કરે, તેને મઝમ્મત આપી અને સજાનું વચન આપ્યું. અમ્ર અને નહી નો ઇખ્તિયાર અલ્લાહના હાથમાં છે — જે ચાહે તે પસંદ કરે અને તેનો હુકમ કરે, અને જે તેમને નાપસંદ હોય તેનાથી રોકે, અને જે તાકત તેમણે પોતાના બંદાઓમાં મૂકી છે અને તેમને પોતાના અમ્રનું અનુસરણ કરવા અથવા પોતાના ગુનાહોથી બચવા સક્ષમ બનાવ્યા છે, તેના દ્વારા સજા આપે અથવા તેમને ઇનામ આપે. કારણ કે તે અદલ છે, અને ઇન્સાફ અને ન્યાય તેમના તરફથી છે અને હુજ્જતને ચેતવણી અને ધમકી દ્વારા પૂરી કરી છે. પસંદગી તેમના તરફથી છે, અને પોતાના બંદાઓમાંથી જેને ચાહે તેને પસંદ કરે છે, અને મુહમ્મદ (સલ્લલ્લાહો અલયહે વ આલેહી વસલ્લમ)ને પસંદ કર્યા અને પોતાની રિસાલત સાથે તેમને પોતાની ખલ્ક પર મબઊસ કર્યા, અને જો પોતાના કાર્યોનો ઇખ્તિયાર પોતાના બંદાઓને સોંપી દીધો હોત, તો કુરૈશને આ ઇજાઝત આપી હોત કે ઉમય્યા બિન અબી-સલ્ત અને મસ્ઊદ સકફીને પસંદ કરે, અને આ બંને તેમની નજરમાં મુહમ્મદ (સલ્લલ્લાહો અલયહે વ આલેહી વસલ્લમ)થી ઉચ્ચ હતા, અને તેઓએ કહ્યું: لَوْ لا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلی رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ عَظِیمٍ [આ કુરઆન કેમ આ બે શહેરો (મક્કા અને તાઇફ)માંથી કોઈ મહાન [અને શ્રીમંત] માણસ પર નાઝિલ ન થયો?] (ઝુખરુફ/૩૧) — અને તેમનો મતલબ એ જ બે માણસ હતા. અને આ એ જ છે જે બે વસ્તુઓ વચ્ચેની બાબત છે, ન જબ્ર છે અને ન ઇખ્તિયાર. અને આ એ જ છે જે અમીરુલ મુમિનીન (અલયહિસ્સલામ)એ ઇસ્તિતાઅત (ક્ષમતા) વિશે અબાયહ બિન રિબઈ અસદીના પ્રશ્નના જવાબમાં ફરમાવ્યું. તે હઝરત (અલયહિસ્સલામ)એ ફરમાવ્યું: "શું તું અલ્લાહ વગર તેનો માલિક છે, કે અલ્લાહ સાથે?" અબાયહ બિન રિબઈ ચૂપ થઈ ગયો. તો ફરમાવ્યું: "ઓ અબાયહ! બોલ." અરજ કરી: "શું બોલું, હે અમીરુલ મુમિનીન (અલયહિસ્સલામ)?" ફરમાવ્યું: "જો તું કહે કે અલ્લાહ સાથે તું તેનો માલિક છે, તો હું તને કત્લ કરી નાખીશ, અને જો કહે કે અલ્લાહ વગર તું તેનો માલિક છે, તો પણ તને કત્લ કરી નાખીશ." અરજ કરી: "તો શું બોલું, હે અમીરુલ મુમિનીન (અલયહિસ્સલામ)?" ફરમાવ્યું: "કહે: અલ્લાહ, જે તારા વગર તેનો અસલી માલિક છે, તેના દ્વારા હું તેનો માલિક છું. જો તે તને તેનો ઇખ્તિયાર આપે, તો તે તેની બક્ષિશ છે, અને જો તે તારાથી લઈ લે, તો તે તેની આઝમાયશ અને બલા છે, અને તે જ માલિક છે તે વસ્તુનો જેનો ઇખ્તિયાર તને આપ્યો છે અને જેના પર તને તાકત આપી છે. શું તું જોતો નથી કે લોકો 'હૌલ અને કુવ્વત' માંગે છે, જ્યારે તેઓ કહે છે: لاَ حَولَ وَ لاَ قُوّةَ إلاَّ بِاللهِ [કોઈ શક્તિ અને કોઈ તાકત નથી સિવાય અલ્લાહની]?" તે માણસે અરજ કરી: "હે અમીરુલ મુમિનીન (અલયહિસ્સલામ)! આનું તાવીલ શું છે?" ફરમાવ્યું: "અલ્લાહના ગુનાહો અને નાફરમાનીઓ સામે અમારી પાસે કોઈ શક્તિ નથી, સિવાય કે અલ્લાહની ઇસ્મતથી પાબંદ થઈએ, અને અલ્લાહની આજ્ઞાપાલન માટે અમારી પાસે કોઈ કુવ્વત અને તાકત નથી, સિવાય કે અલ્લાહ અમને મદદ કરે." કહ્યું: તે માણસ પોતાની જગ્યાએથી ઊછળ્યો અને તેમના હાથ-પગ ચૂમ્યાં. પછી અલ્લાહના કથન વિશે ફરમાવ્યું: وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ حَتَّی نَعْلَمَ الْمُجاهِدِینَ مِنْکُمْ وَ الصَّابِرِینَ وَ نَبْلُوَا أَخْبارَکُمْ [અમે ચોક્કસપણે તમને આઝમાઈશું, ત્યાં સુધી કે તમારામાંથી સાચા મુજાહિદો અને સાબિરો કોણ છે તે માલૂમ થઈ જાય, અને તમારી ખબરોને પણ પરખીશું] (મુહમ્મદ/૩૧), અને આયત: سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ [ધીરે ધીરે તે જગ્યાએથી જ્યાં તેઓ જાણતા નથી, અમે તેમને સજામાં ઘેરી લઈશું] (અઅરાફ/૧૮૨), અને આયત: أَنْ یَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ ["અમે ઈમાન લાવ્યાં" કહે, અને તેમને પોતાના હાલ પર છોડી દેવામાં આવે અને આઝમાયશ ન થાય?] (અન્કબૂત/૨), અને આયત: وَ لَقَدْ فَتَنَّا سُلَیْمانَ [અમે સુલયમાનને આઝમાયા] (સાદ/૩૪), અને આયત: فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَکَ مِنْ بَعْدِکَ وَ أَضَلَّهُمُ السَّامِرِیُّ [અમે તમારી પછી તમારી કૌમને આઝમાઈ અને સામરીએ તેમને ગુમરાહ કર્યાં] (તા-હા/૮૫), અને મૂસા (અલયહિસ્સલામ)નું કથન: إِنْ هِیَ إِلَّا فِتْنَتُکَ [આ, ફક્ત તારી આઝમાયશ છે, બીજું કંઈ નથી] (અઅરાફ/૧૫૫), અને આયત: لِیَبْلُوَکُمْ فِی ما آتاکُمْ [પરંતુ અલ્લાહ તમને જે આપ્યું છે તેમાં તમને આઝમાવવા માંગે છે] (માઇદહ/૪૮), અને આયત: ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ [પછી અલ્લાહે તમને તેમનાથી ફેરવ્યાં [અને તમારી જીત હારમાં ફેરવાઈ] જેથી તમને આઝમાવે] (આલે ઇમરાન/૧૫૨), અને આયત: إِنَّا بَلَوْناهُمْ کَما بَلَوْنا أَصْحابَ الْجَنَّةِ [અમે તેમને આઝમાયા, જેમ "બગીચાના માલિકો"ને આઝમાયા હતા] (કલમ/૧૭), અને આયત: لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا [જેથી તમને આઝમાવે કે તમારામાંથી કોણ સૌથી સારું અમલ કરે છે], અને આયત: [યાદ કરો] وَ إِذِ ابْتَلی إِبْراهِیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ [જ્યારે અલ્લાહે ઇબ્રાહીમને વિવિધ સાધનોથી આઝમાયા] (બકરહ/૧૨૪), અને આયત: وَ لَوْ یَشاءُ اللهُ لَانْتَصَرَ مِنْهُمْ وَ لکِنْ لِیَبْلُوَا بَعْضَکُمْ بِبَعْضٍ [જો અલ્લાહ ચાહતો તો પોતે તેમને સજા આપતો, પરંતુ તે ઇચ્છે છે કે તમારામાંથી કેટલાકને બીજાઓ દ્વારા આઝમાવે] (મુહમ્મદ/૪). ફરમાવ્યું: "કુરઆનમાં આ બધી આયતો આઝમાયશ અને પરીક્ષણના અર્થમાં આવી છે. પછી ફરમાવ્યું: જો તેઓ કહે: અલ્લાહ અઝ્ઝ વ જલ્લના કથનમાં હુજ્જત અને દલીલ શું છે, જે ફરમાવે છે: یُضِلُّ مَنْ یَشاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ [જેને ચાહે ગુમરાહ કરે અને જેને ચાહે હિદાયત આપે] (ફાતિર/૮), અને આના જેવી બાબતો?" અમે કહીએ છીએ: આ આયતના મજાઝી અર્થને સમજવા બે અર્થ સમજવા જરૂરી છે: પહેલો એ કે તે એ વાતની આગાહી છે કે અલ્લાહ તઆલા સક્ષમ છે કે જેને ચાહે હિદાયત આપે અને જેને ચાહે ગુમરાહ કરે, અને જો તેમને બે માર્ગોમાંથી કોઈ એક પર મજબૂર કરે, જેમ અમે વર્ણવ્યું, તો ઇનામ અને સજા તેમના પર વાજિબ ન હોય. બીજો એ કે હિદાયતના અર્થોમાંનો એક શીખવવું અને ઓળખાવવું છે, જેમ અલ્લાહ તઆલા ફરમાવે છે: وَ أَمَّا ثَمُودُ فَهَدَیْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمی عَلَی الْهُدی [અમે સમૂદને હિદાયત આપી, પરંતુ તેમણે અંધાપાને હિદાયત પર પસંદ કર્યો] (ફુસ્સિલત/૧૭). અને એવું નથી કે કુરઆનની દરેક મુતશાબિહ આયત, તે આયતોના હુક્મ પર હુજ્જત હોય જેને પકડવાનો અને અનુસરવાનો હુકમ આપવામાં આવ્યો છે. અને આ અલ્લાહનું એ જ કથન છે જે ફરમાવે છે: هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتابَ مِنْهُ آیاتٌ مُحْکَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِیلِهِ [તે એ છે જેણે તમારા પર આ કિતાબ નાઝિલ કરી. તેમાંથી કેટલીક આયતો મુહકમ [સ્પષ્ટ અને સ્પષ્ટ] છે, જે આ કિતાબનો પાયો છે, અને કેટલીક મુતશાબિહ [જટિલ] છે. પરંતુ જેમના દિલોમાં ટેઢાપણું છે, તેઓ મુતશાબિહ પાછળ પડે છે, જેથી ફિતના ફેલાવે અને તેની [ખોટી] તાવીલ કરે] (આલે ઇમરાન/૭). અને ફરમાવે છે: فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُولئِکَ الَّذِینَ هَداهُمُ اللهُ وَ أُولئِکَ هُمْ أُولُوا الْأَلْبابِ [મારા બંદાઓને ખુશખબર આપ! એ જ જેઓ કથન સાંભળે છે અને તેમાંથી શ્રેષ્ઠનું અનુસરણ કરે છે, તેઓ જ છે જેમને અલ્લાહે હિદાયત આપી, અને તેઓ જ બુદ્ધિમાનો છે] (ઝુમર/૧૭-૧૮). અલ્લાહ અમને અને તમને એ બાબતોની તૌફીક આપે જે તે ચાહે અને પસંદ કરે, અને અમને અને તમને કરામત અને મકામ-મરતબાની નજીક લાવે, અને અમને અને તમને એ બાબત તરફ હિદાયત આપે જે અમારા અને તમારા માટે ખૈર છે અને વધુ ટકાઉ છે. ખરેખર તે જ છે જે ચાહે તે કરે છે. તે હકીમ, જવાદ અને મજીદ છે.