أَنَّ رَجُلًا أَتَی أَمِیرَالْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) فَقَالَ یَا أَمِیرَالْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) إِنِّی قَدْ شَکَکْتُ فِی کِتَابِ اللَّهِ الْمُنْزَلِ قَالَ لَهُ عَلِیٌّ (علیه السلام) وَیْحَکَ مَا شَکَکْتَ فِیهِ قَالَ وَ أَجِدُ اللَّهَ جَلَّ ثَنَاؤُهُ یَقُول هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ یَأْتِیَهُمُ اللهُ فِی ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ وَ الْمَلائِکَةُ وَ قَالَ هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِیَهُمُ الْمَلائِکَةُ أَوْ یَأْتِیَ رَبُّکَ أَوْ یَأْتِیَ بَعْضُ آیاتِ رَبِّکَ یَوْمَ یَأْتِی بَعْضُ آیاتِ رَبِّکَ. لا یَنْفَعُ نَفْساً إِیمانُها لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ کَسَبَتْ فِی إِیمانِها خَیْراً فَمَرَّهًًْ یَقُولُ یَأْتِیَ رَبُّکَ وَ مَرَّهًًْ یَقُولُ یَوْمَ یَأْتِی بَعْضُ آیاتِ رَبِّکَ فَقَال أَمِیرُالْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام)وَ قَوْلُهُ هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِیَهُمُ الْمَلائِکَةُ أَوْ یَأْتِیَ رَبُّکَ أَوْ یَأْتِیَ بَعْضُ آیاتِ رَبِّکَ فَإِنَّ ذَلِکَ حَقٌّ کَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ وَ لَیْسَ لَهُ جَیْئَهًٌْ کَجَیْئَهًِْ الْخَلْقِ وَ قَدْ أَعْلَمْتُکَ أَنَّ رُبَّ شَیْءٍ مِنْ کِتَابِ اللَّهِ تَأْوِیلُهُ عَلَی غَیْرِ تَنْزِیلِهِ وَ لَا یُشْبِهُ کَلَامَ الْبَشَرِ وَ سَأُنَبِّئُکَ بِطَرَفٍ مِنْهُ فَتَکْتَفِی إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنْ ذَلِکَ قَوْلُ إِبْرَاهِیمَ (علیه السلام) إِنِّی ذاهِبٌ إِلی رَبِّی سَیَهْدِینِ فَذَهَابُهُ إِلَی رَبِّهِ تَوَجُّهُهُ إِلَیْهِ عِبَادَهًًْ وَ اجْتِهَاداً وَ قُرْبَهًًْ إِلَی اللَّهِ جَلَّ وَ عَزَّ أَ لَا تَرَی أَنَّ تَأْوِیلَهُ غَیْرُ تَنْزِیلِهِ وَ قَالَ وَ أَنْزَلْنَا الْحَدِیدَ فِیهِ بَأْسٌ شَدِیدٌ یَعْنِی السِّلَاحَ وَ غَیْرَ ذَلِکَ وَ قَوْلُهُ هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِیَهُمُ الْمَلائِکَةُ یُخْبِرُ مُحَمَّداً (صلی الله علیه و آله) عَنِ الْمُشْرِکِینَ وَ الْمُنَافِقِینَ الَّذِینَ لَمْ یَسْتَجِیبُوا لِلَّهِ وَ لِرَسُولِهِ فَقَالَ هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِیَهُمُ الْمَلائِکَةُ حَیْثُ لَمْ یَسْتَجِیبُوا لِلهِ وَ لِرَسُولِهِ أَوْ یَأْتِیَ رَبُّکَ أَوْ یَأْتِیَ بَعْضُ آیاتِ رَبِّکَ یَعْنِی بِذَلِکَ الْعَذَابَ فِی دَارِ الدُّنْیَا کَمَا عُذِّبَ الْقُرُونُ الْأَوْلَی فَهَذَا خَبَرٌ یُخْبِرُ بِهِ النَّبِیُّ (صلی الله علیه و آله) عَنْهُمْ ثُمَّ قَالَ یَوْمَ یَأْتِی بَعْضُ آیاتِ رَبِّکَ لا یَنْفَعُ نَفْساً إِیمانُها لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ کَسَبَتْ فِی إِیمانِها خَیْراً یَعْنِی مِنْ قَبْلِ أَنْ تَجِیءَ هَذِهِ الْآیَهًُْ وَ هَذِهِ الْآیَهًُْ طُلُوعُ الشَّمْسِ مِنْ مَغْرِبِهَا وَ إِنَّمَا یَکْتَفِی أُولُو الْأَلْبَابِ وَ الْحِجَی وَ أُولُو النُّهَی أَنْ یَعْلَمُوا أَنَّهُ إِذَا انْکَشَفَ الْغِطَاءُ رَأَوْا ما یُوعَدُونَ.
امام علی (علیه السلام)- هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ یَأْتِیَهُمُ اللهُ فِی ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ وَ المَلائِکَةُ این همه بر حقّ است و آمدن خداوند عزّوجلّ همچون آمدن آفریدگانش نیست که او پروردگار همه چیز است. افزون براین، در کتاب خداوند عزّوجلّ آیاتی هست که تأویل آن‌ها متفاوت از صورت تنزیل آن‌هاست و با گفتار و کردار آدمی همانند نیست. هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِیَهُمُ المَلائِکَةُ أَوْ یَأْتِیَ رَبُّکَ أَوْ یَأْتِیَ بَعْضُ آیاتِ رَبِّکَ یَوْمَ یَأْتِی بَعْضُ آیاتِ رَبِّکَ. لا یَنْفَعُ نَفْساً إِیمانُها لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ کَسَبَتْ فِی إِیمانِها خَیْراً اکنون تو را از مثال هایی دراین‌باره آگاه می سازم و ان‌شاءالله تعالی تو را کفایت می کند. یکی حکایت خداوند عزّوجلّ از سخن ابراهیم (علیه السلام) است در آنجا که فرمود: من به‌سوی پروردگارم می‌روم، او مرا هدایت خواهد کرد!. ( صافات/۹۹ )». معنای رفتن او به‌سوی پروردگارش، همانا روی‌آوردن به‌سوی او در پرستش و کوشش است. حال دیدی که تأویل این سخن متفاوت از تنزیل آن است؟! و نیز حق تعالی فرمود: برای شما هشت زوج از چهارپایان ایجاد کرد. ( زمر/۶ ). و و با آن‌ها کتاب (آسمانی) و میزان (شناسایی حقّ از باطل و قوانین عادلانه) نازل کردیم تا مردم قیام به عدالت کنند و آهن را نازل کردیم که در آن نیروی شدید. ( حدید/۲۵ ). که منظور از نازل‌کردن آن‌ها، آفریدن آن هاست و همچنین فرمود: بگو: «اگر برای خداوند فرزندی بود، من نخستین پرستنده‌ی او بودم»!. ( زخرف/۸۱ ). یعنی جاحدین و انکارکنندگان، پس تأویل این سخن، باطنی متضاد با ظاهرش دارد. حق تعالی در کلام خود: هَلْ یَنظُرُونَ إِلاَّ أَن تَأْتِیهُمُ المَلآئِکَةُ أَوْ یَأْتِیَ رَبُّکَ أَوْ یَأْتِیَ بَعْضُ آیَاتِ رَبِّکَ؛ پیامبر ما (صلی الله علیه و آله) را خطاب کرد و فرمود: «آیا منافقان و مشرکان منتظرند تا فرشتگان نزدشان آیند و آن‌ها ایشان را به چشم ببینند، أَوْ یَأْتِیَ رَبُّکَ أَوْ یَأْتِیَ بَعْضُ آیَاتِ رَبِّکَ، که منظور از پروردگارت، امر پروردگارت می باشد و نشانه ها همان عذاب در سرای دنیاست؛ همان‌گونه که خداوند امّت های پیشین و مردم قرن های گذشته را عذاب کرد. فرموده است: یَوْمَ یَأْتِی بَعْضُ آیاتِ رَبِّکَ لا یَنْفَعُ نَفْساً إِیمانُها لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ کَسَبَتْ فِی إِیمانِها خَیْراً یعنی پیش از آنکه این آیه و نشانه بیاید و این آیه طلوع آفتاب است از مغرب آن و جز این نیست که خداوندان عقل‌های خالص و خردهای مانع از ناشایست و صاحبان عقول بازدارنده اکتفا می‌کنند به اینکه بدانند که چون پرده برداشته شود آنچه را که وعده داده می‌شوند ببیند».
Imam Ali (peace be upon him): هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ یَأْتِیَهُمُ اللهُ فِی ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ وَ المَلائِکَةُ [Do they wait for anything but that Allah should come to them in the shadows of the clouds along with the angels] — all of this is true, and the coming of Allah the Mighty and Majestic is not like the coming of His creatures, for He is the Lord of everything. Moreover, in the Book of Allah the Mighty and Majestic there are verses whose interpretation (ta'wil) differs from the outward form of their revelation (tanzil), and it is not comparable to the speech and conduct of a human being. هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِیَهُمُ المَلائِکَةُ أَوْ یَأْتِیَ رَبُّکَ أَوْ یَأْتِیَ بَعْضُ آیاتِ رَبِّکَ یَوْمَ یَأْتِی بَعْضُ آیاتِ رَبِّکَ. لا یَنْفَعُ نَفْساً إِیمانُها لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ کَسَبَتْ فِی إِیمانِها خَیْراً [Do they wait for anything but that the angels should come to them, or that your Lord should come, or that some of the signs of your Lord should come. On the day when some of the signs of your Lord shall come, its faith shall not profit a soul which did not believe before, or earn good through its faith]. Now I will inform you of some examples of this, and if Allah the Exalted wills, it will suffice you. One is the account by Allah the Mighty and Majestic of the speech of Ibrahim (peace be upon him), where He said: "I am going toward my Lord, He will guide me!" (Saffat/99). The meaning of his going to his Lord is turning toward Him in worship and striving. Now you have seen how the interpretation of this speech differs from its revelation. And likewise Allah the Exalted said: "He created for you eight pairs of the cattle" (Zumar/6), and "and We sent down with them the Book and the Balance (for distinguishing truth from falsehood and just laws) so that people may uphold justice, and We sent down iron in which is mighty force" (Hadid/25), where what is meant by "sending down" is His creating them; and He also said: "Say: 'If the Most Merciful had a son, then I would be the first of worshippers'!" (Zukhruf/81), meaning those who deny and reject — so the interpretation of this speech has an inner meaning contrary to its outward. Allah the Exalted, in His words: هَلْ یَنظُرُونَ إِلاَّ أَن تَأْتِیهُمُ المَلآئِکَةُ أَوْ یَأْتِیَ رَبُّکَ أَوْ یَأْتِیَ بَعْضُ آیَاتِ رَبِّکَ [Do they wait for anything but that the angels should come to them, or that your Lord should come, or that some of the signs of your Lord should come], addressed our Prophet (peace be upon him and his family) and said: "Do the hypocrites and polytheists wait until the angels come to them and they see them with their eyes, أَوْ یَأْتِیَ رَبُّکَ أَوْ یَأْتِیَ بَعْضُ آیَاتِ رَبِّکَ [or that your Lord should come, or that some of the signs of your Lord should come], where what is meant by 'your Lord' is the command of your Lord, and the signs are the punishment in the abode of this world; just as Allah punished the earlier communities and the peoples of past centuries. He has said: یَوْمَ یَأْتِی بَعْضُ آیاتِ رَبِّکَ لا یَنْفَعُ نَفْساً إِیمانُها لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ کَسَبَتْ فِی إِیمانِها خَیْراً [On the day when some of the signs of your Lord shall come, its faith shall not profit a soul which did not believe before, or earn good through its faith], meaning before this sign comes, and this sign is the rising of the sun from its west. And indeed the possessors of pure intellects, of understanding that restrains from unseemly things, and the owners of restraining reason, are content to know that when the veil is lifted, they will see what they are being promised."
ઇમામ અલી (અલયહિસ્સલામ): هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ یَأْتِیَهُمُ اللهُ فِی ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ وَ المَلائِکَةُ [શું તેઓ એની જ પ્રતીક્ષા કરે છે કે અલ્લાહ વાદળોના પડછાયામાં ફરિશ્તાઓ સાથે તેમની પાસે આવે] — આ બધું જ સત્ય છે, અને અલ્લાહ અઝ્ઝ વ જલ્લનું આવવું તેની સર્જનોના આવવા જેવું નથી, કારણ કે તે દરેક વસ્તુનો રબ છે. વળી, અલ્લાહ અઝ્ઝ વ જલ્લના કિતાબમાં એવી આયતો છે જેમની તાવીલ (અર્થઘટન) તેમના તન્ઝીલ (અવતરણ)ના બાહ્ય સ્વરૂપથી ભિન્ન છે અને તે માણસના બોલ અને કાર્ય જેવી નથી. هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِیَهُمُ المَلائِکَةُ أَوْ یَأْتِیَ رَبُّکَ أَوْ یَأْتِیَ بَعْضُ آیاتِ رَبِّکَ یَوْمَ یَأْتِی بَعْضُ آیاتِ رَبِّکَ. لا یَنْفَعُ نَفْساً إِیمانُها لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ کَسَبَتْ فِی إِیمانِها خَیْراً [શું તેઓ એની જ પ્રતીક્ષા કરે છે કે ફરિશ્તાઓ તેમની પાસે આવે, અથવા તમારો રબ આવે, અથવા તમારા રબની કેટલીક નિશાનીઓ આવે. જે દિવસે તમારા રબની કેટલીક નિશાનીઓ આવશે, ત્યારે કોઈ એવા વ્યક્તિનું ઈમાન તેને ફાયદો નહીં આપે જે પહેલાં ઈમાન લાવ્યો ન હતો, અથવા જેણે પોતાના ઈમાનમાં કંઈ ભલાઈ કમાવી ન હતી]. હવે હું તને આ બાબતે કેટલાક ઉદાહરણોથી જાણ કરાવું છું, અને ઇન્શાઅલ્લાહ તઆલા તને એ પૂરતું થશે. એક છે અલ્લાહ અઝ્ઝ વ જલ્લની ઇબ્રાહીમ (અલયહિસ્સલામ)ના કથન વિશેની હિકાયત, જ્યાં તેણે ફરમાવ્યું: "હું મારા રબ તરફ જઈ રહ્યો છું, તે મને હિદાયત કરશે!" (સાફ્ફાત/૯૯). તેમના રબ તરફ જવાનો અર્થ છે તેની તરફ ઇબાદત અને પ્રયત્નમાં વળવું. હવે તેં જોયું કે આ કથનની તાવીલ તેના તન્ઝીલથી ભિન્ન છે? અને એ જ રીતે હક્ક તઆલાએ ફરમાવ્યું: "તેણે તમારા માટે ચતુષ્પદ પ્રાણીઓમાંથી આઠ જોડ ઉત્પન્ન કર્યાં" (ઝુમર/૬), અને "તેમની સાથે અમે કિતાબ (આસમાની) અને મીઝાન (હક્કને બાતિલથી ઓળખવા અને ન્યાયી કાયદાઓ) ઉતાર્યાં જેથી લોકો ન્યાય પર કાયમ રહે, અને અમે લોખંડ ઉતાર્યું જેમાં પ્રચંડ શક્તિ છે" (હદીદ/૨૫), જ્યાં તેમને ઉતારવાનો અર્થ છે તેમનું સર્જન કરવું; અને એ જ રીતે ફરમાવ્યું: "કહો: 'જો રહમાનનો દીકરો હોત, તો હું જ સૌ પ્રથમ ઇબાદત કરનારો હોત'!" (ઝુખરૂફ/૮૧), એટલે કે ઇન્કાર કરનારાઓ અને નકારનારાઓ, તો આ કથનની તાવીલમાં એક બાતિન (અંદરનો અર્થ) છે જે તેના ઝાહિર (બહારી અર્થ)થી વિરુદ્ધ છે. હક્ક તઆલાએ પોતાના કલામમાં: هَلْ یَنظُرُونَ إِلاَّ أَن تَأْتِیهُمُ المَلآئِکَةُ أَوْ یَأْتِیَ رَبُّکَ أَوْ یَأْتِیَ بَعْضُ آیَاتِ رَبِّکَ [શું તેઓ એની જ પ્રતીક્ષા કરે છે કે ફરિશ્તાઓ તેમની પાસે આવે, અથવા તમારો રબ આવે, અથવા તમારા રબની કેટલીક નિશાનીઓ આવે]; અમારા પયગંબર (સલ્લલ્લાહો અલયહે વ આલેહી વસલ્લમ)ને સંબોધીને ફરમાવ્યું: "શું મુનાફિકો અને મુશરિકો એની પ્રતીક્ષા કરે છે કે ફરિશ્તાઓ તેમની પાસે આવે અને તેઓ તેમને પોતાની આંખોથી જુએ, أَوْ یَأْتِیَ رَبُّکَ أَوْ یَأْتِیَ بَعْضُ آیَاتِ رَبِّکَ [અથવા તમારો રબ આવે, અથવા તમારા રબની કેટલીક નિશાનીઓ આવે], જ્યાં 'તમારા રબ'નો અર્થ છે તમારા રબનો હુકમ, અને નિશાનીઓ એ દુનિયાના ઘરમાંનો અઝાબ છે; જેમ અલ્લાહે પહેલાંની ઉમ્મતોને અને પાછલી સદીઓના લોકોને અઝાબ કર્યો હતો. તેણે ફરમાવ્યું છે: یَوْمَ یَأْتِی بَعْضُ آیاتِ رَبِّکَ لا یَنْفَعُ نَفْساً إِیمانُها لَمْ تَکُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ کَسَبَتْ فِی إِیمانِها خَیْراً [જે દિવસે તમારા રબની કેટલીક નિશાનીઓ આવશે, ત્યારે કોઈ એવા વ્યક્તિનું ઈમાન તેને ફાયદો નહીં આપે જે પહેલાં ઈમાન લાવ્યો ન હતો, અથવા જેણે પોતાના ઈમાનમાં કંઈ ભલાઈ કમાવી ન હતી], એટલે કે આ આયત અને નિશાની આવે તે પહેલાં, અને આ નિશાની સૂરજનું તેના પશ્ચિમમાંથી ઉગવું છે. અને ખરેખર શુદ્ધ અક્લવાળા, અયોગ્ય કાર્યોથી રોકનારી સમજણવાળા અને રોકનારી બુદ્ધિના માલિકો એટલું જાણી લેવાથી પૂરતું માને છે કે જ્યારે પડદો ઉઠાવી લેવાશે ત્યારે તેઓ જે વચન આપવામાં આવ્યું છે તે જોશે."